Login lub e-mail Hasło   

Przyszłość pracy

Odnośnik do oryginalnej publikacji: http://jaroslawlipszyc.salon24.pl/1711,index.html
Produkcja dóbr informacyjnych oparta na wolnej współpracy tysięcy wolontariuszy może wkrótce zrewolucjonizować rynek pracy i sposób funkcjonowania sp...
Wyświetlenia: 2.540 Zamieszczono 10/12/2006

Produkcja dóbr informacyjnych oparta na wolnej współpracy tysięcy wolontariuszy może wkrótce zrewolucjonizować rynek pracy i sposób funkcjonowania społeczeństwa. Od dziś wiem, jak się to zjawisko nazywa: wikinomia.

Edwin Bendyk na swoim blogu poleca lekturę książki, która się jeszcze nie ukazała, książki ”Wikinomics” Dona Tapscotta i Anthony D. Williamsa. Polecanie nieczytanych książek to zazwyczaj dość ryzykowne posunięcie, ale w tym przypadku dobrze wiadomo o czym mowa – fundamenty pod zupełnie nowy sposób myślenia o produkcji położył już Yochai Benkler w ”Wealth of networks”. Dość nośny za to wydaje się sam tytuł: termin wikinomia ma szansę przebić się do mainstreamu.

Kilka tygodni temu miałem przyjemność uczestniczenia w sesji “Przyszłość pracy” w krakowskim Bunkrze Sztuki. Tezy do wystąpienia zebrałem w krótki tekst, który w zeszłym tygodniu opublikował najnowszy “Op.cit”. Poniżej rzeczony tekst w lekko poprawionej wersji.

Większość dzisiejszych instytucji – urzędów, przedsiębirostw, nawet organizacji społęcznych - jest silnie zhierarchizowana. To zaś oznacza, że aktywność i kreatywność pracowników poddawana jest codziennie ciężkiej próbie – żeby zrobić cokolwiek, co wykracza poza rutynę trzeba najpierw poświęcić mnóstwo energii na przekonanie do swoich racji przełożonych. Inicjatywa nie jest najwyżej cenioną wartością. Obowiązuje model wydawania poleceń i ich bezkrytycznego wykonywania.

Taylorowski model produkcji masowej, w myśl którego zaplanowany jest każdy najdrobniejszy ruch pracownika, charakteryzują sztywne, hierarchiczne podziały, zasada „raportowania” wszelkich działań, model braku zaufania do własnych pracowników, jednokierunkowy obieg informacji. Choć zmieniła się rzeczywistość ekonomiczna – wraz ze spadkiem znaczenia samej efektywności związanej z mechanicznym wykonywaniem powtarzalnych czynności na rzecz osobistej odpowiedzialności w dynamicznym procesie wytwórczym klasyczny model fordowski powoli odchodzi w przeszłość, a jego miejsce zajął bardziej elastyczny toyotyzm – to sposób zarządzania „zasobami ludzkimi” długo pozostawał ten sam. Mam jednak dobrą wiadomość: ten model powoli zaczyna się zmieniać, a jego zmiana wymuszona jest przez nowe zjawiska w sferze produkcji dóbr niematerialnych, zjawiska nie zawsze należące do sfery rynkowej, ale wywierające na nią ogromny wpływ.

Media wielokierunkowe, społeczeństwo wielokierunkowe

Stwierdzenie, że obserwujemy zmianę paradygmatu komunikacyjnego w ramach społeczeństwa informacyjnego zaczyna być powoli banałem. Komunikację typu jeden-do-wielu (one-to-many) charakterystyczną dla okresu massmediów – w której niewielka grupa telewizyjnych, radiowych i prasowych nadawców kontrolowała obieg informacji w społeczeństwie – powoli zastępuje komunikacja typu wielu-do-wielu (many-to-many) gdzie „środki produkcji informacji” (czyli komputery) i dostęp do kanałów komunikacyjnych (w tym wypadku – sieci Internet) są znacznie bardziej egalitarnie dystrybuowane w społeczeństwie. Paralela pomiędzy massmedialnym modelem komunikacyjnym a modelami zarządzania charakterystycznymi dla gospodarki XX wieku nie jest przypadkowa. Dopiero nowe modele komunikacyjne umożliwiają inną organizację pracy.

Howard Rheingold, pionier analizy społecznego znaczenia nowych mediów i bodajże czy nie twórca samego terminu „wielu-do-wielu” był także jednym z pierwszych, którzy zwrócili uwagę na skutki, jakie zmiana tego paradygmatu może mieć na sferę produkcji. W „Smart mobs” prorokuje on, że komunikujący się ze sobą bezpośrednio ludzie stworzą nowy rodzaj tłumu: tłumu samoorganizującego i współpracującego, tłumu twórczego i mądrego dzięki sile kolektywnej inteligencji. Tłumu, który nie musi mieć wodza, by wiedzieć co robić.

Yochai Benkler w książce “Wealth of networks” dzieli wszelką produkcję dzieł niematerialnych na trzy kategorie w zależności od strategii producenta – strategię rynkową opartą na monopolu, strategię rynkową, ale nie opartą na monopolu, oraz strategię nierynkową i nie opartą na monopolu. Zwraca przy tym uwagę, że dziś wszystkie trzy mają swoje miejsce w przestrzeni społecznej.

[To jest druga część tekstu na temat przyszłości pracy. Pierwsza część w poprzedniej notce.]

Topowy piosenkarz nagrywający hity działa według pierwszej z nich, jako że jego dochody uzależnione są od tantiem. Zespół disco polo grający na dyskotekach i weselach nie potrzebuje wyłączności, jako że popularne piosenki są tylko narzędziem do zdobywania zamówień na koncerty. Wreszcie garażowy zespół publikujący piosenki w sieci działa według trzeciej strategii – jego członkowie nie muszą zarabiać na swojej twórczości. Jest im ona potrzebna np. do zdobycia pozycji społecznej w grupie lub po prostu dla przyjemności.

Wszystkie trzy strategie spotkamy we wszelkich dziedzinach produkcji dzieł niematerialnych. Podział Benklera robi się interesujący, gdy zdamy sobie sprawę, że nie tylko pojedynczy twórca wybiera spośród przedstawionych strategii. Czynią to także instytucje i całe sieci społeczne lub biznesowe.

Przykładem sieci korzystającej z pierwszej strategii jest RCA – amerykański oligopol radiowy, który poprzez restrykcyjną politykę licencyjną wykluczył możliwość pojawienia się nowych konkurentów na rynku. Przykładem sieci drugiej strategii może być Philips – dzielił się swoimi patentami i know-how dotyczącym płyt audio CD, bo wiedział że poprzez popularyzację danej technologii osiągnie więcej, niż skazując się na funkcjonowanie w niszy. Wreszcie przykładem trzeciej sieci jest Wikipedia: internetowa encyklopedia która może być rozwijana przez każdego.

Centralizacja

Tradycyjne podejście do produkcji niematerialnej – której efektem będzie wiedza, kultura lub informacja w zależności od kontekstu – polega na stosowaniu tych samych procedur, co w przypadku produkcji dóbr materialnych. Wydawca zamawia u twórcy towar, na który istnieje zapotrzebowanie na rynku. Dzięki sztucznym monopolom (prawo autorskie, patenty) wydawca w modelu sprzedaży egzemplarzowej dystrybuuje kopie utworu. Uzyskiwane zyski umożliwiają zamawianie u twórców kolejnych dzieł.

Ten model doskonale sprawdzał się w epoce jednokierunkowych massmediów, które wymuszały duże inwestycje i wymagały dużych, sprawnie działających organizacji.

Z historycznych przyczyn konstrukcja prawa faworyzuje ten sposób myślenia o twórczości. Dziś sztuczne monopole ciągle dają wydawcom ogromną kontrolę nad sposobami wykorzystania i tworzenia idei. Monopole te zakładają podział społeczeństwa na dwie kasty: aktywnych twórców i biernych konsumentów. Wraz z rozwojem technologii umożliwiających interakcje, odwrócenie strumienia informacji, podział ten traci sens. W świecie sieciowym wszyscy jesteśmy użytkownikami informacji jednocześnie wypełniając rolę jej odbiorców i nadawców. Komentując, krytykując, zmieniając, rozszerzając i cytując informacje wpływamy na kształtowanie się nowego, zdecentralizowanego środowiska informacyjnego. W efekcie umożliwiamy także zaistnienie nowych metod produkcyjnych, metod które Benkler opisuje jako peer production.

Jednostka niczym, kolektyw wszystkim

Peer production oznacza masową kooperację ludzi połączonych poprzez wspólny cel. W odpowiednio zbudowanym projekcie (konieczna jest m.in. modularyzacja pracy, czyli jej podział na niewielkie, łatwe do ukończenia etapy) na użytkownikach może spocząć całą odpowiedzialność za ukończenie zadania bez konieczności szczegółowego planowania, zarządzania, zlecania i egzekwowania pracy. To zaś oznacza, że możliwa jest efektywna praca przy zerowych lub bliskich zeru kosztach transakcyjnych (zaliczamy do nich zarówno wysiłek finansowy, jak i wynikający z funkcjonowania organizacji). Naszym zyskiem jest nie tylko obcięcie kosztów transakcyjnych – jest nim także możliwość sięgnięcia do tych zasobów, które zazwyczaj znajdują się poniżej ich poziomu, tj. wysiłek konieczny do wykonania pracy jest mniejszy, niż wysiłek samego jej podjęcia.

Kiedy NASA w ramach eksperymentalnego projektu Clickworkers zdecydowało się opublikować nowe zdjęcia Marsa i umożliwić ich opisanie internautom ze zdumieniem obserwowano, jak 75000 użytkowników w krótkim czasie wykonuje pracę wielu zawodowych astrogeologów, robiąc to równie miarodajnie.

[To jest trzecia i ostatnia część tekstu na temat przyszłości pracy. Pierwsza część w tej notce.]

Podobnie tworzony jest Linux, wolny system operacyjny, którego autorów łączą nie wspólne motywacje (niektórzy z nich są pasjonatami, niektórzy robią to zawodowo), ale wspólny cel. W efekcie powstał produkt o wymiernej wartości rynkowej (Rishab Aiyer Ghosh szacuje, że jest to 1 891 milionów dolarów).

Skuteczność i efektywność peer production zaczyna być wykorzystywana w wielu różnych dziedzinach. Kilka dni temu CIA ogłosiło, że pracuje nad Intellipedią – wewnętrzną bazą danych wywiadowczych tworzoną przez agentów na oprogramowaniu wiki, takim samym jak to wykorzystywane do tworzenia Wikipedii. W ten sposób agencja szpiegowska chce uporać się z rzutującymi na jakość jej pracy problemami komunikacyjnymi wynikającymi ze specyfiki firmy.

Rynkowe znaczenie peer production polega jednak przede wszystkim na nadaniu nowego znaczenia projektom opartym na strategiach i motywacjach nierynkowych. Do tej pory uznawano, że duże projekty nie mogą być tworzone w całkowicie rozproszony, zdecentralizowany sposób. Publikowane na wolnych, copyleftowych licencjach GNU (gwarantujących niezależność projektów) Wikipedia i Linux udowodniły, że nie jest to prawdą.

Jedną z przyczyn takiego sukcesu jest także to, że w zaawansowane społeczeństwa dysponują gigantycznym kapitałem społecznym i ogromną ilością niewykorzystanego czasu. Liczbę użytkowników internetu szacuje się na ok 800-1000 milionów ludzi. Ta zbiorowość dysponuje od 2 do 6 miliardów godzin wolnego czasu każdego dnia. Jednocześnie istnieją całe klasy wysoko wykwalifikowanych ludzi, którzy nie muszą pracować, by żyć – studenci i emeryci. Jeśli dodamy do tego motywacje wybiegające poza kompensację materialną i możliwość kooperacji poza czasem i przestrzenią, to mamy receptę na sukces. Czy istnieje firma, która może liczyć na takie zasoby? Oczywiście te zasoby są czysto potencjalne, ale dobrze wykorzystany nawet drobny ułamek tej siły roboczej może zmienić całe segmenty rynku. To, co dziś dotyczy encyklopedii czy systemów operacyjnych jutro będzie dotyczyć także podręczników, gazet (w Korei Południowej już teraz ogromnie popularna jest „OhMyNews”, gazeta tworzona przez czytelników) i tak dalej.

Wolne społeczeństwo, lepsze społeczeństwo

Wpływ, jaki nowe rodzaje pracy będą miały na społeczeństwo nie polegają wyłącznie na możliwości pojawienia się nowych, tworzonych przez społeczności produktów informacyjnych w różnych segmentach rynku. Dają one także nadzieję na upodmiotowienie pracowników i lepszą, równiejszą dystrybucję władzy i dostępu do zasobów – także w ramach przemian strukturalnych istniejących organizacji biznesowych i społecznych. W społeczeństwie sieciowym jednostka ma więcej możliwości samodzielnego podejmowania decyzji i jest mniej podatna na manipulację. Już teraz model komunikacji wielu-do-wielu praktycznie zmniejsza znaczenie telewizji i prowadzonej za jej pośrednictwem polityki (np. „OhMyNews” bardzo mocno wpłynęło na wynik ostatnich wyborów prezydenckich w Korei), a proces ten będzie postępował w miarę jak tanieją komputery i dostęp do sieci oraz wzrasta zrozumienie i wykorzystanie nowych technologii informacyjnych.

Wpływ nowego podejścia do pracy już widać w biznesie: w wielu firmach rezygnuje się ze sztywnej, hierarchicznej struktury na rzecz dynamicznie tworzonych zespołów pozwalających lepiej wykorzystywać twórczy potencjał pracowników. Liczne koncerny sektora technologicznego – na przykład IBM – szybko odchodzą od modeli biznesowych opartych na wyłączności. Te procesy mają uzasadnienie wyłącznie ekonomiczne, ale nie znaczy to że są obojętne społecznie.

Pytanie tylko, czy jesteśmy w stanie zapewnić właściwe warunki prawne i instytucjonalne tym nowym rodzajom społecznej aktywności. Jeśli prawo będzie nadal wspierać tylko strategie rynkowe oparte na wyłączności, to możemy ten proces znacząco spowolnić i na jego owoce czekać będziemy dużo dłużej, niż jest to konieczne.

Tekst ukazał się w pismie "Op.cit" (nr 32, listopad 2006).

Podobne artykuły


8
komentarze: 79 | wyświetlenia: 1212
111
komentarze: 32 | wyświetlenia: 60862
54
komentarze: 56 | wyświetlenia: 32627
54
komentarze: 68 | wyświetlenia: 31322
50
komentarze: 27 | wyświetlenia: 63608
49
komentarze: 18 | wyświetlenia: 65031
39
komentarze: 50 | wyświetlenia: 23312
39
komentarze: 30 | wyświetlenia: 28910
37
komentarze: 9 | wyświetlenia: 28571
36
komentarze: 37 | wyświetlenia: 23598
34
komentarze: 21 | wyświetlenia: 26344
32
komentarze: 12 | wyświetlenia: 26715
 
Autor
Dodał do zasobów: Rafal Kinde
Artykuł

Powiązane tematy





Myślę że warto przyglądać się zmianą, jakie niesie za sobą technologia. Wszyscy którzy zostają w tyle, przegrywają.



Dodaj swoją opinię
W trosce o jakość komentarzy wymagamy od użytkowników, aby zalogowali się przed dodaniem komentarza. Jeżeli nie posiadasz jeszcze swojego konta, zarejestruj się. To tylko chwila, a uzyskasz dostęp do dodatkowych możliwości!
 

© 2005-2018 grupa EIOBA. Wrocław, Polska