Login lub e-mail Hasło   

Wyrazy zapomniane

Odnośnik do oryginalnej publikacji: http://www.aries.com.pl/grzegorzj/popraw(...)rt.html
Słownik wyrazów, które nie istnieją w dzisiejszym języku polskim, choć kiedyś istniały lub mogłyby istnieć.
Wyświetlenia: 94.994 Zamieszczono 07/10/2008

Poniżej prezentuję słownik wyrazów, które nie istnieją w dzisiejszym języku polskim, choć kiedyś istniały lub mogłyby istnieć. Są to wyrazy:

  • o zmienionym znaczeniu,
  • którym zmieniono historycznie poprawną pisownię,
  • które przekształciły się w sposób nieregularny i nieprzewidywalny (a więc rekonstrukcje form nieskróconych i regularnych),
  • które były używane przez naszych przodków (w tym formy nieregularnie skrócone), lecz zostały całkowicie zapomniane, lub niemal wyszły z użycia,
  • które prawdopodobnie istniały na dawniejszych etapach rozwoju, i które wyszły z użycia, zanim zdążono je zapisać.

Wyrazy pierwszych czterech grup są udokumentowane, nie ma tu więc miejsca na żadne fantazje czy rekonstrukcje. Słownik ułożono przy tym według pisowni, jaką te wyrazy miałyby we współczesnym języku, gdyby nie uległy zapomnieniu, nieregularnym zmianom w wymowie lub pisowni, wyparciu przez zapożyczenia z dialektów lub z języków ościennych (bohemizmy – z czeskiego, rutenizmy – z jęz. wschodniosłowiańskich). Podano ich znaczenie (tłumaczenie na język współczesny), a także ich zaświadczoną w dawnych dokumentach postać, jeżeli odbiega ona od tej, która zapewne istniałaby dzisiaj.

Ostatnia grupa obejmuje ciekawe wyrazy, znane z innych języków słowiańskich czy nawet poza nimi, które zapewne istniały w języku naszych przodków sprzed setek czy tysięcy lat, a które z jakichś powodów zarzucono i zastąpiono innymi. Rekonstruowane przez lingwistów formy poddano działaniu takich samych reguł rozwoju, jakim te wyrazy zapewne uległyby, gdyby nie były zaginęły. Stąd ich uwspółcześniona postać jest nierzeczywista, ale tak bardzo prawdopodobna, jak tylko pozwala wiedza autora. W odmianie wyrazu uwzględniono oboczności wynikłe z przegłosu polskiego i pochylenia samogłosek. Dokonano też rekonstrukcji kompletnego zestawu form podstawowych czasowników, pierwotnie różnych od form inchoatywnych i frekwentatywnych. Hasła oznaczające takie niezaświadczone wyrazy te poprzedzono asteryskiem (gwiazdką). Postacie rekonstruowane dla prajęzyków, w oparciu o inne formy rekonstruowane, poprzedzono podwójnym asteryskiem. Tam, gdzie sekwencje rz, dz, dż oznaczają dwa dźwięki, użyto znaku rozdzielenia: r|z, d|z, d|ż.

Wyjaśnienia wymagają uwagi o przegłosie polskim, rozrzucone przy różnych hasłach słownika. Proces ten zachodził przed twardymi spółgłoskami zębowymi t, d, s, z, n, r, ł, po których następował (bezpośrednio lub oddzielony inną spółgłoską) twardy jer (ъ) lub jedna z samogłosek tylnych: a, o, u, y, ǫ. Przegłosowi uległy samogłoski e, ě, ę oraz sonanty miękkie ŕ̥ i ĺ̥.

  • Normalne e, ě dały w polskim e (po spółgłosce miękkiej).
  • Przegłoszone e dało o (np. niesie bez przegłosu : niosę z przegłosem).
  • Przegłoszone ě dało a, przy czym zmiękczenie zachowało się (np. mieście bez przegłosu : miasto z przegłosem).

PS samogłoski nosowe ę, ǫ zmieszały się (np. w niosę pochodzi z ), więc przegłos nie pozostawił tu do dziś żadnych śladów (dzisiejsze rozróżnienie ę : ą jest spowodowane pierwotną różnicą w długości, a nie w barwie).

Skomplikowany był rozwój sonantów:

  • twardy sonant rozwijał się w ar (np. kark),
  • miękki sonant ŕ̥ rozwijał się w erz (wierzba, wierzch) lub er (cierń),
  • miękki sonant ŕ̥, który uległ przegłosowi, rozwijał się w ar, bez zmiękczenia (np. martwy), a więc tak samo, jak dawny sonant twardy ,
  • twardy sonant rozwijał się w oł, ół, uł (po wargowej), łu, ło, łó (po zębowej), (po tylnojęzykowej),
  • miękki sonant ĺ̥ rozwijał się w il (po wargowej), łu (po zębowej), (po dziąsłowej),
  • miękki sonant ĺ̥, który ulegał przegłosowi, rozwijał się w po wargowej spółgłosce twardej.

Po dziąsłowej nie ma żadnej różnicy w rozwoju miękkiego sonantu ĺ̥ – nie widać efektów przegłosu (mamy stale ). Podobnie dzieje się po spółgłosce zębowej – w takiej pozycji nawet twardy i miękki sonant rozwijają się tak samo (zasadniczo do łu). Różnica rozwoju istniała więc tylko po wargowej (p, b, w, m), i tu widać trzy różne postacie odpowiadające dawnym sonantom typu l, np.:

  • mwa (zob. w słowniku, sonant twardy)
  • pny (sonant miękki z przegłosem)
  • wilk (sonant miękki bez przegłosu).

Przegłos miękkich sonantów prowadził do stwardnienia poprzedzającej spółgłoski (np. Zawiercie bez przegłosu, Warta z przegłosem, por. też przegłoszone martwy i ros. мёртвый z zachowanym zmiękczeniem).

Odmianę wyrazów starano się dostosować do obecnych standardów, stąd nie ma tu rekonstrukcji form niepasujących do współczesnego systemu gramatycznego. Jedyny wyjątek mogą stanowić wyrazy typu niebo, których pierwotna odmiana zachowana jest szczątkowo w liczbie mnogiej. Całość można odtworzyć, opierając się na analogii do innych wyrazów rodzaju nijakiego o odmianie spółgłoskowej: ramię, cielę. Zob. hasło niebo.

Użyte skróty zebrano tutaj.

Mój słownik wyrazów zapomnianych dedykuję wszystkim miłośnikom językowych starożytności, a także twórcom języków sztucznych opartych na polskim, językowym eksperymentatorom, artystom, poetom… jednym słowem każdemu, kto zechce zapoznać się z tą skromną stroną.

A

aboalbo. Mogło mieć też znaczenie a, i.

abowiemalbowiem. Zmiana formy była związana z wyparciem abo przez albo.

*acechoć, acz, aczkolwiek. Zachowane w scs. (), także jako ce. U nas tylko acz.

*aczyć – obserwować. Od oko, por. zoczyć. Stąd dk obaczyć, zobaczyć i wtórne ndk baczyć.

*adpiekło. Wyraz znany w języku cerkiewnym, pochodzenia greckiego (Hades). Także *adowny, *adowskipiekielny.

aliboalbo. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

aniże – ani nawet, ani nie. Znane było też skrócenie aniż. Dziś tylko aniżeli.

aże. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

B

*bacićuderzać, stukać. Zachowane w wielu językach słow., związane z bat. Por. batać.

*bagiew ż, D lp *bagwibagno, błotniste koryto wyschłej rzeki. Zachowane w ukr.

bagnię n, D lp bagnięciajagnię, owieczka. Znane w dial., być może z kontaminacji baran i jagnię. Stąd basia (zawołanie na owcę) i bazia.

*barczećburczeć. Z nieregularnym rozwojem sonantu.

*bardokiew ż, D lp *bardokwisałata. Zapożyczenie greckie znane w płd.słow. (*bьrdoky).

barlićśmiecić, brudzić. Znane z dialektów. Stąd barłóg.

*bar|zdyszybki. Poświadczone w brus., s-ch. i w litewskim. Po za tym zwykle tylko barzy.

bar|zobardzo. Pierwotne znaczenie: szybko. Rozwój z > dz zachodził nieregularnie w niektórych grupach spółgłosek, por. zwon.

bar|zyszybki, popędliwy, gwałtowny. Poświadczone w XV-XVI ww. Pierwotnie barzdy.

*bataćuderzać, stukać. Zachowane w wielu językach słow., związane z bat. Por. bacić.

*bczew ż, D lp *beczwibeczka. Zapożyczenie bawarskie, dziś używane tylko zdrobnienie.

bczoła, CMs lp bczelepszczoła. Dziś wyrównanie rdzennej samogłoski w całej odmianie, wstawienie sz dla ułatwienia wymowy i pisownia fonetyczna.

bdzieć, bdzę, bdzi, bdzą, bdzij, bdział, bdzieli, bdzenieczuwać, nie spać. Zachowane np. w czeskim, w rosyjskim (jako archaizm).

*bezdna, D lm *bezdenbezdeń, otchłań. Por. biózdna z regularnym rozwojem przedrostka.

*bezzakoniebezprawie. Z regularnym rozwojem przedrostka byłoby biozakonie (p.).

biada, Ms lp biedziebiada, bieda. Forma bieda powstała z wyrównania do form miejscownika.

Białobóg, D lp Białobogajeden z bogów panteonu słowiańskiego, uosobienie dobra, być może odpowiednik Swaroga (p.) w końcowym okresie religii słowiańskiej. Antagonista Czarnoboga (p.).

biały, M lm m-os. bielibiały. Dziś odmiana wyrównana (biały : biali), wciąż jednak bielić, bielszy.

bias, Ms lp biesiebies, zły duch. Dziś temat wyrównany do miejscownika: bies, biesie.

biebez (przyimek). Zob. bióz.

biedzićzmuszać. Dziś używany w innym znaczeniu. Zob. pobiedzić, ubiedzić.

bierzwiono, D lm bierzwionbierwiono, belka. Zob. bierzwno.

bierzwno, D lm bierzwienbierwiono, belka. PS posiadał dwie formy oboczne: *bьrvьno i *bьrveno, skąd pol. bierzwno i bierzwiono (obie w staropolskim). Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

biesiada, Ms lp biesiedziemowa, rozmowa. Dziś zmiana znaczenia i temat wyrównany biesiada, biesiadzie. Także biesiadowaćrozmawiać.

*bieszczyślnyniezliczony. Zachowane w scs., z asymilacją przyimka bioz (p.), od czysło (p.).

*bieśnyopętany. Od bias (p.).

bieżeć, bieżę, bieży, bieżą, bież, bieżał, bieżeli, bieżeniepodążać, biec. Dziś archaizm.

biodro, Ms lp biedrzebiodro. Dziś temat wyrównany biodro, biodrze, ale także biedrzeniec (nazwa rośliny).

*biozakoniebezprawie. Znane w scs., już tam z jednym -z-. Por. bie.

*biórła ż – berło. Współczesna forma jest czechizmem, a jej rodzaj dopasowano do wyrazu jabłko, innego insygnium władzy królewskiej. W wieku XV używano także postaci berła, perła, piorło. Wyraz ten zapożyczono z sgn. ferala lub wprost z łac. ferula.

*bióz, *biozebez, beze. Przyimek z nieregularnym stwardnieniem i bez oczekiwanego przegłosu, co spowodowane częstością użycia (bez < *bъzъ zamiast bezъ). Scs. zachował nawet ślady przypuszczalnej starszej formy niezawierającej końcowego -z; w polskim oczekiwalibyśmy wówczas bie.

*biózdna, D lm *biózdenbezdeń, otchłań. Por. bióz. Możliwe też bezdna (p.) z nieregularnym rozwojem przedrostka.

bisior, Ms lp bisierzeperła. Dziś odmiana bez wymiany samogłosek i zmiana znaczenia: 1. ‘krzepnąca wydzielina niektórych małży’, 2. ‘tkanina wyrabiana w starożytności z nici z tej wydzieliny’, 3. ‘cienka tkanina na zasłony i suknie w dawnej Polsce, podobna do prawdziwego bisioru’.

*biud m lub *biudo n – naczynie, misa. Podobne wyrazy zachowane w scs. i w rosyjskim (z epentetycznym -l-).

blady, M lm m-os. bledziblady. Dziś z wyrównaniem samogłoski: bladzi.

*bleść, *bladę, *bledzie, *bladą, *bledź, bladł, bledli, *bledzienieblednąć. Dziś zmieszane z inch.: blednę, blednięcie.

*błagi, M lm m-os. *bładzybłahy, mierny, nędzny. Rekonstrukcja niepewna, nie wiadomo, czy dzisiejsze błahy (bohemizm) i błogi (p.) mają dwa źródła czy jedno.

*błcha, D lm błechpchła. Wyraz trudny fonetycznie, dziś przekształcony dla ułatwienia wymowy.

błeszka, D lm *błszekpchełka; także: gatunek babki. Dzisiejszy wyraz pchełka wtórnie utworzony.

błogaćbłagać. Postać współczesna jest bohemizmem, por. błogi.

błogibłogi, dobry. Rekonstrukcje niepewne, por. błagi.

*błoginidobroć. Zachowane w scs. (zgodnie z rozwojem południowym jako blagyńi).

błogo n, D lp błogadobro. Dzisiejszy przymiotnik błogi ma nieco zmienione znaczenie, por. jednak błogosławić.

*błogodzieć ż, D lp *błogodzieciłaska. Z języka cerkiewnego, por. błogo i dziać.

*błógiew ż, D lp *błógwiborowik. Znane w niekt. językach słowiańskich, PS *bolgy.

*błukiew ż, D lp *błukwipastwisko, nizina porośnięta trawą. Rekonstruowane.

*błożyć, *błożę, *błoży, *błożą, *błóż, *błożył, *błożyli, *błożeniebłogosławić, uszczęśliwiać. Zachowane w scs.

bniec, D lp bieńcabniec (rodzaj rośliny). Jedyny wciąż notowany wyraz z wewnętrznymi wymianami ilościowymi (ale czy tak używany?).

*bokiew ż, D lp *bokwibabka (roślina). Znane w różnych jęz. słowiańskich.

boleć, bolę, boli, bolą, ból, bolał, boleli, boleniechorować. Dziś zachowane głównie w 3. osobie (coś kogoś boli). Dawniej także boli czymś = choruje na coś.

*bolejwięcej. Ten PS i PIE rdzeń zachowany u nas tylko w imieniu Bolesław.

boleźń ż, D lp boleźnichoroba. Dziś archaizm.

*bolszywiększy. Zachowane w rosyjskim, por. bolej.

bora m, boraksiłacz, atleta. Forma bora zachowana w kaszubskim, por. też nieborak. P. bróć.

*bógdajbodaj, oby. Zaświadczone bogdaj, z dwukrotnym nieregularnym skróceniem (*bógdaj > bogdaj > bodaj) z powodu częstości użycia.

bóść, bodę, bodzie, bodą, bódź, bódł, bodła, bodli, bodziony, bodzieniebóść, kłuć. Obecnie zakres znaczeniowy ograniczony do kłucia rogami przez zwierzę, a imiesłów bierny i odsłownik nieetymologiczne (bodzony, bodzenie).

bracia ż, D lp bracibrać, bracia (zbiorowo). Dziś forma bracia ma znaczenie liczby mnogiej wyrazu brat. Historycznie poprawne jest jednak ta bracia, a nie ci bracia. Pierwotna liczba mnoga od brat musiałaby natomiast brzmieć ci braci lub ci bratowie, tych bratów, tym bratom, tymi bratami, o tych bratach.

*bragabraha, słód, rodzaj piwa. Znane w zach.słow.

brakwesele. Związane z brać. Dzisiejszy wyraz brak ‘niedostatek, nieobecność czegoś’ całkiem innego pochodzenia (zapożyczenie z niem.).

bratbrat, także kuzyn. Dziś w liczbie mnogiej odmiana wtórna, p. bracia. Istniała też druga forma, która mogłaby zachować się jako bratr, bratra, lm bratrzy, por. braterstwo, braterski.

brataniecsyn brata dla cioty. Stryj nazywał syna brata synowcem. Dziś bratanek. P. nieć.

bratanicacórka brata dla cioty. Stryj nazywał córkę brata synowicą. P. nieścierz.

bratr – zob. brat.

*bratrzynażona brata, bratowa. Wyraz hipotetyczny, w rzeczywistości bratową nazywano jątrwią lub zełwą, mieszając w ten sposób ścisłe określenia pokrewieństwa (p.).

*brkaćrzucać. Znane w innych językach słowiańskich (*brъkati). Por. brsać.

broić, broję, broi, broją, broił, brojony – 1. być ostrym, robić coś złego, kaleczyć, walczyć. Stąd współczesne ‘psocić’. 2. liczyć. Por. brój.

bronabrona, brama. Ma związek z bronić. Wyraz brama jest bohemizmem i wykazuje nieregularne -m- (zamiast *brana).

*broskiew ż, D lp *broskwibrukiew. Zapożyczenie łacińskie znane w słoweń. i s-ch.

*bróć, *borzę, *borze, *borzą, *bórz, *brół, *bróła, *bróli, *brócie (także *bróć się) – walczyć, zmagać się, mocować się. Zachowane w scs. (brati) i ros. (бороться). Możliwa także odmiana nowocześniejsza: *bruć, *bruję jak pruć, p. próć. Pokrewne wyrazom broń, zbroja, nieborak, p. też bora.

*bródew ż, D lp *bródwitopór. Zapożyczenie germańskie (słow. *bordy), zapewne gockie.

bróg, D lp brogudaszek na 4 drągach przykrywający stóg. Znane w stpol. i w dial.

*brój, *brojuliczba. Zachowane w płd.słow., por. broić.

brózdabruzda. Dziś pisownia fonetyczna.

*brsaćrzucać. Znane w innych językach słowiańskich (*brъsati). Por. brkać.

*brzec, *brzegę, *brzeże, *brzegł, *brzeżonystrzec, chronić. Zachowane w innych językach słowiańskich.

brzegbrzeg, pierwotnie ‘niedostępne miejsce, stok góry, pagórek, góra’.

brzoskiew ż, D lp brzoskwibrzoskwinia. Zapożyczenie łacińskie.

brzoza, CMs lp brzeziebrzoza. Dziś temat wyrównany brzoza, brzozie, ale także brzezina.

*btew ż, D lp *betwibotwina, boćwina, nać buraka. PS *bъty. Dzisiejsza postać jest rutenizmem.

*bui, ż *bujagłupi, szalony, silny, dziki. Dziś pokrewny czasownik bujać oraz przymiotnik bujny.

bujwół, D lp bujwołubawół. Forma znana w stpol., powstała przez skojarzenie z bui (p.).

*buwół, D lp *buwołubawół. Forma pierwotna, zachowana w stczes. buvol. Zapożyczenie z łac.

 

C

*całew ż, D lp całwiuzdrowienie. Wyraz znany tylko w scs. (cěly).

cana, CMs lp ceniecena. Dziś temat wyrównany do postaci celownika – miejscownika.

*casta, CMs lp *ceściedroga, ścieżka. Z PS *cěsta, zachowane w wielu językach słowiańskich.

catew ż, D lp catwicześć, poważanie. Zachowane w staropolskim, w dialekcie mazowieckim. Od IE *koitū-, związanego z *keit-, *kit- z którego cześć.

*cber, D lp cebraceber, wiadro drewniane o dwóch uchach. Zaświadczone dzber. Zapożyczenie z sgn. zubar, zwibar. Dziś odmiana bez wewnętrznych wymian ilościowych.

*ccerz ż, D lp *ccerzy – zob. dcerz.

*ccora, Ms lp *ccerze, D lm *ccór – zob. dcora.

*cechoć, aczkolwiek. Zachowane w scs. (), także jako ace.

cebrek, D lp *cberkacebrzyk. Zaświadczona pisownia fonetyczna dzberka. Dziś odmiana bez wewnętrznych wymian ilościowych.

*cepić, *cepię, *cepirozszczepiać, rozkłuwać. Znane w płd.słow.

cetnoliczba parzysta. Także czetno. Niejasne, prawdopodobnie *cećno < *cětьno, stąd brak przegłosu, związane z catew (p.). Jeśli czetno pierwotne, wówczas od *čьtьno. Zob. licho. Liczby parzyste postrzegane były jako dobre, godne czci, zaś nieparzyste jako złe, liche.

*Charsjeden z bogów słowiańskich, łączony z księżycem. Jego imię jest propagowane w ruskiej postaci Chors przez miłośników słowiańskich starożytności.

chąsazgraja, banda grabieżców. Tak w stpol., potem odnosowione chasa lub bohemizm: w czes. chasa ‘czeladź, młodzież’. Zapożyczone z tego samego źródła germ., co potem husarz i huzar.

chełbić siękołysać się, falować; chlubić się, być z czegoś dumnym. Wyraz chlubić się jest bohemizmem, w stpol. także chłubić się, o znaczeniu przenośnym z dawnego ‘burzyć się, wzbierać (dumą)’.

chełmwzgórze. Zachowane w nazwach miast Chełm, Chełmek.

chełstszelest, łoskot.

chełzaćpowściągać. Do dziś zachowane jest okiełzać z nieregularną zmianą ch w k.

*chęciachoć. Zob. chocia.

*chęcieć, *chęcę, *chęce, *chęć, *chęciał, *chęcieli, *chęciany, *chęceniechcieć. W odmianie od czasów prasłowiańskich redukcja samogłoski wskutek częstości użycia, p. chocieć. Por. jednak chęć, zachęcać.

chęćchęć, chuć. Wyraz chuć ‘popęd seksualny’ jest ukrainizmem.

chmurnik – p. płanetnik.

chociachoć. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia. Wcześniej z tego samego powodu w słowiańskim rdzeniu *xot- zanik nosowości (powinno być *xǫt-). Gdyby proces ten nie zaszedł, mielibyśmy dziś chęcia.

*chocieć, *chocę, *choce, *choć, *chociał, *chocieli, *chociany, *choceniechcieć. W odmianie od czasów staropolskich redukcja samogłoski wskutek częstości użycia. Gdyby czasownik ten nie uległ kolejnym redukcjom, brzmiałby zapewne chęcieć.

Chors – p. Chars.

*chłóść, *chłodę, *chłodzie, *chłodą, chłodź, chłódł, chłodła, chłodli, *chłodziony, *chłodzieniechłodnąć, stygnąć. Dziś zmieszane z inch.: chłodnąć, chłodnie, chłodnięcie, a chłodzony nieregularne.

chróstchrust. Dziś pisownia fonetyczna. Pierwotnie *chwróst, regularnie uproszczone.

*chworychory. Forma współczesna z nieregularnym zanikiem *v.

chycz, chyz, chyża, chyżynachata, domostwo. Znane w stpol. i w wielu jęz. słowiańskich.

ciewidzicie. Wyraz ekspresyjny skrócony wskutek częstości użycia, dziś w gwarach.

cierninatarnina, ciernisty krzew. Postać znana w stpol. Być może już od czasów PS istniały dwie formy: *tьrnъ ~ *tъrnь, stąd wahania w polskim.

*cierść, *cierzpę, *cierzpie, *cierzpą, *cierzp, cierzpł, cierzpła, cierzpli, *cierzpieniecierpnąć, stawać się twardym, zdrętwiałym. Zaświadczone tylko inch. cierpnąć, cierpnie.

cierzpiećcierpieć. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

cieść, ćcia (lub tścia, wcześniej *ćścia) – teść, ojciec żony. W formie współczesnej wyrównania analogiczne. Zob. też świekier.

*cieść, ciepę, *ciepie, *ciepą, *ciep, *ciepł, *ciepli, *ciepieniebyć ciepłym, grzać. Rekonstruowane, od tego kauzatywne topić (przez ogrzanie). Dial. ciepnąć ‘rzucić’ chyba niezwiązane.

ciota, CMs lp ciecieciotka, siostra ojca lub matki. Odmiana dziś wyrównana, znaczenie rozszerzone, w powszechnym użyciu forma zdrobniała. Obok cioty rodzonej istniała też ciota stryjeczna – córka stryja ojca lub matki, ciota wujeczna – córka wuja ojca lub matki, ciota cioteczna – córka cioty ojca lub matki.

ciszczbaciżba, tłum. Związane z ucisk, ścisk, naciskać. Pisownia fonetyczna.

cka, D lm deskdeska. Zob. dska.

cosicoś. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

ctowaćczęstować. Zob. czestować.

czacze n, D lp czaczacacko, drobny podarunek. W stpol. też czaczo. Dziś forma dialektalna, wyraz ma prawdopodobnie związek z czekać, czakać (p.).

czakaćczekać. Forma wielokrotna: czakać (< *čěkati) = czekać (< *čekati) wiele razy. Znane w staropolskim, mieszało się z jednokrotnym czekać.

Czarnobóg, D lp Czarnobogajeden z bogów panteonu słowiańskiego, uosabiający złe moce, przypuszczalnie odpowiednik Wielosa (p.) w schyłkowym okresie istnienia religii słowiańskiej.

czarny, M lm m-os. czerniczarny. Dziś odmiana wyrównana (czarny : czarni), wciąż jednak czernić.

czart, MsW lp *czercieczart, czort, diabeł. Forma czort jest rusycyzmem, w miejscowniku nie powinno być przegłosu er : ar (por. martwy : śmierć).

czas, MsW lp czesieczas, okres czasu. Forma współczesna wyrównana, por. wczesny.

*cząć, *cznę, *cznie, *czną, *cznij, *czął, *częła, *częli, *częty, *częciezacząć, rozpocząć. W słow. znany tylko w złożeniach z przedrostkami.

czbandzban. Dziś forma dialektalna (wpływ wyrazu ceber? – p. cber) o pisowni fonetycznej.

czerzpać, czerzpam, czerzpa, czerzpączerpać. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba. Dziś zmiana typu odmiany.

czerzw, D lp czerzwiaczerw, robak. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

*czerzwiony, M lm m-os. *czerzwieniczerwony. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba. Stwardnienie -w- nieregularne, por. czerwieńszy.

czestowaćczęstować. Współczesna forma z unosowieniem, por. cześć. PS *čьstovati powinno dać ctować, jednak wokalizacja słabego jeru dawna.

*cześćny lub *czestnycny. Z PS *čьstьnъjь, por. ros. честный. Stpol. czesny wyparte przez *czstny > czsny > cny (z dwoma jerami słabymi lub z innej formacji prasłowiańskiej: *čьstnъjь).

czetno – zob. cetno.

czeźć, *czozę, *czezie, *czozą, *czeź, *czózł, czeźli, czezienieginąć, niknąć. Udokumentowana odmiana zawiera formy inch. z wyrównaną samogłoską: czeznąć, czeznę, odsłownik czeźnienie, czeźnięcie. Dziś znana jest tylko postać dokonana sczeznąć (w języku książkowym).

*czędo, D lm *cząddziecko. Zachowane w wielu jęz. słowiańskich.

czępieć, czępię, czępi, czępiał, czępieli, czępieniekucać. Zachowane w stpol. i dial. wlkp., w języku literackim znane pochodne gwarowe przycupnąć.

czoło, Ms lp czele, D lm czółczoło. Dziś odmiana wyrównana, ale wciąż przenośne na czele, por. przód.

czosać, czeszę, czesie, czeszą, czesz, czosał, czesanieczesać. Dziś alternacja samogłoski usunięta z odmiany.

czrzemcha – zob. trzemcha.

czrzep – zob. trzep.

czrześnia – zob. trześnia.

czrzewiatrzewia.

*czrzew, D lp *czrzewia – zob. trzew.

*czrzezprzez. Zachowane w wielu językach słowiańskich. Por. czrzóz.

czrzoda, Ms lp czrzedzie, D lm czrzód – zob. trzoda.

*czrzon, Ms lp *czrzenie – zob. trzon.

*czrzosło, Ms lp *czrześle – zob. trzosło.

*czrzózprzez. Zachowane w wielu językach słowiańskich. Podobnie jak oczekiwane bióz, także ten przyimek zachowałby się zapewne bez oczekiwanego przegłosu, co spowodowane częstością użycia (czrzez zamiast czrzóz).

*czrzysło – zob. trzysło.

czstnycny, czcigodny, uczciwy, moralnie dobry. Z PS *čьstnъjь lub z *čьstьnъjь z nieregularnym zanikiem jeru. Por. cześćny.

czsoco. Forma bez uproszczenia trafia się w tekstach staropolskich.

*cztwartka, CMs lp *cztwiertcećwiartka. Forma współczesna pochodzi z dialektu mazowieckiego.

*cztwarty, CMs lp *cztwierciczwarty. Forma współczesna z uproszczeniem i wyrównaniem tematu.

czuchnąćcuchnąć. Współczesna forma jest dialektalna, wyraz jest derywatem od czuć.

czudo, M lm czuda, D lm czudcud. Dzisiejsza forma dialektalna, przeniesiona do rodzaju męskiego (ale wciąż tylko cuda z końcówką nijaką). Języki słowiańskie dostarczają jednak podstaw do rekonstrukcji starszej odmiany jak w typie niebo (p.): czudo, D lp *czudziesia, M lm *czudziosa, D lm *czudzios.

*czysło, Ms lp *czyśleliczba. Od czytać, które miało także znaczenie liczyć. Wyraz zachowany w scs., w rosyjskim, słowackim itd.

Ć

ćcia (wcześniej *ćścia), D lm *cieśćteściowa. Może z PS *tьstьja.

*ćcza (wcześniej *ćszcza), D lm *cieszczteściowa. Derywat od teść (p.), z PS *tьstja, zachowane w innych jęz. słow. W stpol. zachowane tylko ćcia, może z PS *tьstьja.

*ćszcza – zob. ćcza.

*ćścia – zob. ćcia.

ćwierdzatwierdza. Forma obecna wyrównana według twardy.

ćwierdzićtwierdzić. Forma obecna wyrównana według twardy.

D

Dadźbóg, D lp Dadźbogabóg szczęścia i dostatku, syn Swaroga, znany też we wschodniej wersji Dażbóg. Nazwa zawiera prawdopodobnie stary rozkaźnik czasownika dać: dadź ‘daj’ (zamiast jeszcze starszego dadz – wówczas spodziewaną formą polską byłby Dadzbóg). Jeśli tak, wówczas nazwa boga mogłaby brzmieć także Dajbóg lub nawet Dabóg. Tego rodzaju formy znane są w s-ch. Być może stpol. dabóg, interpretowane jako da Bóg, daj Bóg, jest zachowaną nazwą boga w tej właśnie postaci. Istnieje jednak etymologia wiążąca nazwę tego bóstwa z irańskim dag- ‘palić’ (p. dziec).

*darny, lm m-os. *dziernidziarski, pełen życia, żwawy, ochoczy. W formie tej nastąpił zanik rdzennego -z- jeszcze w PS. W gwarach zachowała się forma dziarny, mająca prawdopodobnie według formy męskoosobowej, lecz zachowująca -a- w całej odmianie (*darny, *dzierni > *dziarny, *dziarni). Zob. też darzki.

dar|zki, lm m-os. *dzier|zcydziarski, pełen życia, żwawy, ochoczy. Pisownia -s- jest nieetymologiczna, PS forma brzmiała *dьrzъkъjь, choć pokrewne formy w innych językach IE mają -s-, zastanawia też greckie thrasýs ‘śmiały, hardy, zuchwały’ z zachowanym -s- międzysamogłoskowym. Zmiękczenie d > dź pochodzi z dialektów mazowieckich lub jest wynikiem wyrównań analogicznych, p. darny.

dawić, dawię, dawi, dawią, daw, dawił, dawiony, dawieniedławić, gnieść, ściskać, tłoczyć. Forma dławić jest rezultatem kontaminacji z dłabić (p.).

*dcerz ż, D lp *dcerzy (lub *ccerz, *ccerzy) – córka. Zob. dec.

*dcora, Ms lp *dcerze, D lm *dcór (później *ccora, *ccerze, *ccór) – córka. Zbitka w nagłosie uproszczona wskutek częstości użycia, dzisiejsze córa ma -ó- w całej odmianie wtórnie według córka i według dopełniacza liczby mnogiej cór < *ccór < *dcór, gdzie -ó- regularne. Pierwotna odmiana inna, stąd oczekiwane *dec, *dcy zamiast starego *dcy, *dcerze jak mać, maci zamiast maci, macierze. Formy *dcora i *dcerz utworzone są według form przypadków zależnych tak samo, jak maciora i macierz. Oczekiwane byłoby też *decka utworzone jak matka. Zob. dec.

*dec ż – córka. Pierwotna odmiana: lp MW *dec (wcześniej *dcy), DCMs *dcerzy, B *dcerz, N *dcerzą, lm MBW *dcerze, D *dcór, C *dcorom, N *dcorami, Ms *dcorach. Por. tak samo zbudowane ros. дочь (z unieruchomionym -o- i z rozszerzonym rdzeniem w odmianie) i nasze mać. Zob. ccora, ccerz.

*decka, D lm *dcek (później *ccek) – córka. Por. tak samo zbudowane ros. дочька i nasze matka. Zob. ccora.

deżdż, d|żdżudeszcz. W języku współczesnym wprowadzono e do wszystkich form i wyrównano do formy mianownika. Por. dżdżysty, dżdżownica.

*dlótodłuto, zob. dłóto.

dłabić, dłabię, dłabi, dłabią, dłab, dłabiony, dłabieniedławić, dusić, tłoczyć (winogrona). Forma dławić jest rezultatem kontaminacji z dawić (p.).

dłóbaćdłubać, dłutować. Ortografia fonetyczna.

dłótodłuto. Forma współczesna z ortografią fonetyczną. W PS *dolbto obok *delbto, z którego oczekiwane *dlóto, *o dlecie. Związane z dłóbać (p.).

*dniek, D lp *dzieńkadzionek. W formie współczesnej fałszywy przegłos i wyrównanie tematu.

*dnieśdziś. Forma współczesna nieregularna wskutek częstości użycia, por. latoś.

dodo. Tylko w znaczeniu aż do, p. k, w.

*do pierwodopiero. Forma współczesna z nieregularnym zanikiem *v.

dostatczyćdostarczyć. W języku współczesnym -r- nieregularne, por. stateczny, dostatek.

do sycidość, dosyć. Dziś formy skrócone nieregularnie z powodu częstości użycia. Zob. syć.

doufać, doufam, doufaufać, spodziewać się. Wcześniej doupwać (p. upwać), później ściągnięte w dufać, znane w stpol.

*dropew ż, D lp *dropwidrop. Znane w wielu językach słowiańskich.

drożyć – drążyć, żłobić. Forma współczesna z nieregularnym unosowieniem.

*drug M lm *drudzydruh, przyjaciel, towarzysz. Forma druh jest ukrainizmem, por. drugi, drużyna.

*drzągiew ż, D lp *drzągwibłoto. Znane we wsch.słow.

drzeć, drę, drze, drą, drzyj, darł, *dzierli, darty, *dzierciedrzeć. Przed miękką nie powinno być przegłosu (por. martwy : śmierć).

*dska, D lm deskdeska. W stpol. pisane cka. PS *dъska. Dziś odmiana wyrównana.

dufać, dufam, dufaufać, spodziewać się. Ściągnięte z doufać (p.).

dworzyszczepodwórze. Występuje w scs., s-ch.

*dzałobardzo. Zachowane w scs. (jako ʒělo).

dziać, dzieję, dzieje, dzieją, dziej, dział, dziali, dziany, dzianierobić, kłaść. Dziś te dwa pierwotne znaczenia zanikły (pierwsze zachowane w ang. do, łac. facere, drugie w gr. tithēmi, wszystkie od PIE *dhēH- ~ *dhH-), ale wciąż mamy dzieło (efekt dziania), nadziać. Por. też błogodzieć.

dziad, MsW lp dziedziedziadek. W języku współczesnym usunięto alternację samogłoski rdzennej, por. jednak kwiat – kwiecie. W stpol. w użyciu forma niezdrobniała.

dział, Ms lp dzieledział, podział. Dziś temat wyrównany.

działo, Ms lp dziele1. działo, 2. dzieło. Dziś temat wyrównany w różny sposób w dwóch różnych znaczeniach. Od dziać.

*dziec, *dźgę, *dźże, *dźgą, *dźżyj, *dziegł, *dźgła, *dźgli, *dźżony, *dźżeniepalić, piec, por. dziegieć, Podaga od tego samego rdzenia. Zob. żec.

*dziegawkażegawka, gat. pokrzywy (p. koprzywa). Zob. wyjaśnienia pod hasłem żec.

*dziegiew ż, D lp *dziegwiżagiew, płonący kawał drewna. Zob. wyjaśnienia pod żec.

dzieladla. Znane w staropolskim i używane pierwotnie jako postpozycja (z dopełniaczem).

dziewierzbrat męża. Wyszło z użycia, jak i inne wyrazy z terminologii rodzinnej.

dziewosnąb, D lp dziewosnębadziewosłąb, swat, osoba kojarząca narzeczonych. Postać z -ł- wtórna, z odpodobnieniem spółgłoski. Wyraz swat pierwotnie miał prawdopodobnie inne znaczenie (zob.).

*dźgliszczezgliszcze, miejsce pożaru, pozostałość po pożarze. Od tego samego rdzenia co dziegieć, p. wyjaśnienie pod żec.

dźwrze lub dźwrzy, D dźwierzdrzwi. Dzisiejsza forma z przestawką dla ułatwienia wymowy, por. jednak dźwierze (z nieregularną wokalizacją jeru).

*dźzać, *dziżę, *dziże, *dziżą, *dziż, *dźzał, *dźzany, *dźzaniestawiać piec, murować, lepić z gliny. Zob. źdać.

G

gace (lm) – gacie. Współczesna forma nieetymologiczna.

gańbahańba. Dziś bohemizm, por. ganić.

garbić – 1. garbić, 2. gurbić, marszczyć, tworzyć zmarszczki na tkaninie. Nieregularny rozwój sonantu.

*gardytwardy moralnie, okrutny, wstrętny, brzydki, hardy. Współczesny wyraz jest bohemizmem lub rutenizmem.

*gartaćzgarniać, rozgarniać. Stąd garnąć, przegarnąć, ogarnąć, w stpol. zachowane też ogartać i wygartać (p.).

*gasłohasło. Wyraz spokrewniony z gatać.

*gaść, *gadę, *gadzie, *gadą, *gadź, *gadł, *gadli, *gadziony, *gadzieniezgadywać, wróżyć, mówić. Zaświadczone tylko inch. z przedrostkami: zgadnąć, zagadnąć, odgadnąć.

*gataćprzepowiadać, wróżyć. Dziś tylko z udźwięcznieniem: gadać, zagadka.

*gazić, *gażę, *gazi, *gażą, *gaź, *gaził, *gazionyprzekraczać rzekę, brodzić. Zachowane w płd.słow.

*gąz, *gęzutyłek. Znane w językach płd.słow.

*Gdaniesk, D lp GdańskaGdańsk. Z *Gъdanьskъ, Dziś odmiana wyrównana.

Gdecz, D lp Giedcza - Giecz. Wieś w pow. średzkim, niegdyś ważny gród. Z dawnego *Gъdъčь, dziś odmiana wyrównana.

*gęszczalas. Zachowane np. w słoweńskim, por. gąszcz.

gibaćwyginać, giąć. Zachowane w dialektach (por. wygibasy). PS *gybati było formą częstotliwą od *gъnǫti, *gъbnǫti. Zob. gnąć.

giełkzgiełk. Współczesna forma z przedrostkiem.

glądaćpatrzeć. Dziś tylko przedrostkowe oglądać.

*głchnąć, *głchnę, *głchnie, *głchną, *głchnij, *głchnął, *głchnęła, *głchnęli, *głchnieniegłuchnąć. Zaświadczone jako kchnąć, kłnąć, knąć, lchnąć. Zob. głeść, głuść.

*głeść, *głchę, *głsze, *głchą, *głesz, *głechł, *głchła, *głchli, *głszeniegłuchnąć. Zob. głchnąć, głuść.

*głuść, *głuchę, *głusze, *głuchą, *głusz, głuchł, głuchli, głuszeniegłuchnąć. Dziś formy inch. głuchnąć, głuchnie, głuchnięcie. Forma wtórnie utworzona od głuchy, zastąpiła stare inch. PS *glъxnǫti, p. głchnąć, głeść.

*gobiedz, D lp *gobdzabogacz. Wyraz zapożyczony przez Słowian od Gotów.

godować, goduję, goduje, goduj, godował, godowaniehodować, wychowywać, dogadzać; świętować; ucztować. Obecnie ukrainizm.

gołotahołota. Dziś bohemizm. Pierwotnie ‘nagość’.

goragóra. Pierwotnie ‘góra porośnięta lasem, las’ (do dziś takie znaczenie w słowackim). W polskim ó nieetymologiczne.

gordyhardy; godny. Postać obecna jest bohemizmem.

gorzeć, gorzę, gorzy, gorzą, górz, gorzał, gorzeli, gorzany, gorzeniepalić się płomieniem. Dziś zachowane szczątkowo, z odmianą gorzeję, gorzeje, wtórnie także gorę, gore.

gospódź, D lp gospodzia, wcześniej *gospoć, D lp *gospociapan.

*gowiędo, D lm *gowiądcielę, bydlę (byk lub krowa). Dawny derywat od *gów (p.).

*gowiędzinawołowina, mięso bydła. Zachowane w rosyjskim говядина.

*górew ż, D lp *górwirukiew łąkowa. Znane w niekt. językach słowiańskich.

*gów m, D lp *gowiawół. Zob. hasło następne.

*gów ż, D lp *gowikrowa. Dziś tylko derywat gówno, pierwotnie ‘odchody krowy’. Rekonstruowane w oparciu o dane ide., zob. gowiędo, gowiędzina.

gnąć, gnę, gnie, gną, gnij, gnął, gnęła, gnęli, gniony ~ gnięty, gnienie ~ gnięciegiąć. Współczesna odmiana upodobniona do piąć, ciąć itd. Zob. też gibać.

*gnęśnywstrętny. Dziś tylko gnuśny; oboczność *ǫ ~ *u prawdopodobnie już od czasów PS.

*gniecić, *gniecę, *gnieci, *gniecą, *gnieć, *gniecił, *gniecenierozpalać, niecić ogień. Postać bez g- z form przedrostkowych, p. wzgniecić.

*grabia m, DCMs lp *grabi, B lp *grabięhrabia. Dziś bohemizm o odmianie mieszanej (hrabiego itd.), p. też sędzia.

grębygruby. Zachowane w nazwach miejscowych (np. Gręboszów). Oboczność *ǫ ~ *u prawdopodobnie już od czasów PS.

grobiagrobla. Forma z -l- epentetycznym dialektalna lub zapożyczona. W stpol. forma regularna, por. też gwarowe grable obok literackiego grabie.

*grobiecmentarz. Forma kolektywna od grób, obecna w s-ch.

*groździewinogrona. Zachowane w s-ch.

gródzatama, płot; materiał, budulec. Znane w stpol., od grodzić. Znaczenie ‘materiał’ w płd-słow.

grtańkrtań. Dziś pisownia fonetyczna.

grządzieldyszel pługa, radła. Znane w stpol.

*grząść, *grzędę, *grzędzie, *grzędą, *grządł, *grzędła, *grzędli, *grzędzienieiść. Zachowane w niektórych językach słowiańskich.

grząźć, *grzęzę, *grzęzie, *grzęzą, *grzęź, grzązł, grzęzła, grzęźli, grzęzieniegrzęznąć. Dziś odmiana zmieszana z inch.: grzęznąć, grzęznę, grzęźnięcie.

grześć, grzebę, grzebie, grzebą, grzebł, grzebiony, grzebieniegrzebać. Czasownik jednokrotny, dziś niemal całkowicie wyparty przez wielokrotny grzebać, grzebię. Znaczenie specjalne chować zmarłego jest wtórne. Pierwotne znaczenia: rozgarniać, drapać, wiosłować, zagarniać, chwytać, łapać.

gulaćhucznie się bawić, szaleć, hulać. Forma współczesna jest ukrainizmem, gulać znane szczątkowo w gwarach.

 

 

I

ić, idę, idzie, idą, szedł, szła, szli, *idzienie ~ *icieiść. Stara forma bezokolicznika zastąpiona przez iść jeszcze w średniowieczu. Odsłownik icie teoretyczny, prawdopodobna jest jednak także druga forma idzienie (dziś rzadkie iście).

igragra. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania: zob. imieć, iskra.

igraćgrać. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania: zob. imieć, iskra.

imie – p. jąć.

imieć, imam, ima, imają, imiej, imiał, imieli, imiany, imieniemieć. Czasownik nieregularny już w PS. W czasie teraźniejszym także możliwe formy oboczne *imiem, *imie, *imieją (jak umiem). W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania: zob. igra, iskra. Zanik i- można uznać tu za rezultat częstości użycia.

 

J

jakojak. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

JakóbJakub. Dziś ortografia fonetyczna.

*jars, Ms W lp *jersie – p. wars.

jasion, MsW lp jasieniejesion. Dzisiejsza forma zapożyczona z dialektów z wyrównaniem.

Jawia ż, D lp Jawiświat rzeczywisty w mitologii słowiańskiej, rządzony przez Pioruna lub Swaroga (p.). Wymowa [javja] i pisownia Jawii nieetymologiczne, por. Nawia i Prawia.

*jazja. Dzisiejsza postać skrócona wskutek częstości użycia. Zaświadczone w innych językach słow.

*jazakoza. Wyraz zapomniany, w słowiańskim zachował się tylko derywat jaźno.

*jaźnokozia skóra. Zachowane w scs. (azьno) i strus. Zob. też koża.

jąć, imę, imie, imą, imij, jął, jęła, jęli, jęty, jęciewziąć, chwycić (rękami), złowić. Dziś wtórne znaczenie zacząć, rzadko używane tylko niektóre formy.

jąć się (za coś) – zabrać się za coś / do czegoś.

jątrew, ż D lp jątrwiżona brata męża (żona dziewierza), także bratowa (żona brata) lub nawet synowa (żona syna), p. złew, snecha. Wyszło z użycia, jak i inne wyrazy z terminologii rodzinnej.

jednakojednak. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

jedzin, ż jedzina, n jedzinojeden. Dzisiejsze formy skrócone wskutek częstotliwości użycia.

jedziniecodyniec, samotny dzik. Wyraz współczesny jest rutenizmem.

jedziny, ż jedzina, n jedzinejedyny. Dzisiejsze formy stwardniałe wskutek częstotliwości użycia.

jedziństwojedność, zjednoczenie, związek. Zachowane w staropolskim.

jenotylko. Dziś archaiczne. Wyraz pochodzi z jedno, skróconego wskutek częstości użycia.

jezioro, Ms lp jezierzejezioro. Alternację o : e w odmianie usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach.

*josw, Ms W lp *jeświekoń. Wyraz nieznany w słow, rekonstruowany w oparciu o łac. equus, gr. hippos, skr. aśva-.

jużejuż. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*jużyn lub *jużynaposiłek popołudniowy, obiad, kolacja. Zachowane w słoweńskim, rosyjskim itd.

K

k, *kie (+ C) – ku, do, w kierunku. Forma współczesna ku nieregularna, podobna jest też w słowackim. Dziś niemal wyparta przez do (p.).

*kanić, *kanię, *kani, *kanią, *kanił, *kanionyzapraszać. Zachowane w płd.słow.

*kaprato, co kapie, śluz z oczu. Znane w słowackim. Stąd kaprawy, od kapać.

karcz – 1. pniak (z korzeniami). Stąd karczować. 2. kurcz. W formie współczesnej nieregularny rozwój sonantu. Por. także Korczak (oczekiwana forma *Karczak).

karczyćkurczyć. Współczesna forma nieregularna, z nietypowym rozwojem *kŭ- > ku (tak samo w przyimku ku, zob. k).

*kardostado. Zachowane w s-ch., słoweń. i słowac., skąd też zapożyczone kierdel.

*karnyz okaleczonym uchem. Znane z scs. (< PS *kъrnъ jь), a także z nazw osobowych i miejscowych w Bulli gnieźnieńskiej.

karpielbrukiew. Wyraz gwarowy.

*karprkarp. Por. czeskie kapr, greckie kyprĩnos, ukr. ко́роп, bułg. крап, śdn. karpe. Być może spokrewnione z pokrzywa, dawniej koprzywa (p.).

*karprzywapokrzywa. Por. czeskie kopřiva, ukraińskie кропива́ i ros. крапи́ва, być może z PS *kъrpriva, p. karpiel oraz karp, czeskie kapr.

*karsyskarlały, skarłowaciały. Zachowane w starych nazwach miejscowych.

*kartyszorstki, chropawy. Zachowane w starych nazwach miejscowych.

kazać, każę, każekazać, pierwotnie mówić, powiedzieć, por. kazanie, przykazanie, nakaz.

*kęcaszałas, namiot, dom. Zachowane w płd.słow., z PS *kǫtja, związane z kąt.

kidać, kidam, kidarzucać. Zachowane w wielu językach słowiańskich.

*kie – zob. k.

kiegdykiedy. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

kiełp, D lp kiełpiałabędź. Zachowane w dialektach i w nazwie miasta.

kląść, *klęsę, *klęsie, *klęsą, kląsł, klęsła, klęśli, *klęsiony, *klęsieniestawać się wklęsłym, przestać być nabrzmiałym. Dziś zmieszane z inch.: klęsnąć, klęsnę, klęśnięcie.

kleć ż – spiżarnia. Por. klatka.

*klewrzot, Ms lp *klewrzeciewspółsługa. Znane w scs, zapożyczenie z łac.

*klukiew ż, D lp *klukwiżurawina. Znane w różnych językach słow.

kłaść, kładę, kładzieniekłaść. Dzisiejszy odsłownik kładzenie nieetymologiczny.

kłóć, kolę, kole, kolą, kól, kłół, kłóty, kłóciekłuć. Dziś ortografia fonetyczna i nowa odmiana kłuć, kłuję.

kmotra, D lm kmoterkuma, matka chrześniaka lub chrześnicy, albo matka chrzestna syna, córki, chrześniaka, chrześnicy. Zapożyczenie łacińskie (commater), do niego dorobiono formę męską kmoter (p.). Postać kumotra ma nieregularną wokalizację słabego jeru, od niej utworzono kuma.

kmoter, D lp kmotrakum, ojciec chrześniaka lub chrześnicy, albo ojciec chrzestny syna, córki, chrześniaka, chrześnicy. Postać kumoter z wokalizacją słabego jeru, od niej utworzono kum.

*kniądz m, D lp *kniędzaksiądz. Pierwotne znaczenie: władca, książę, kniaź, por. ros. князь. W wyrazie tym nastąpiła nieregularna dysymilacja.

*kniążę n, D lp *kniążęciasyn władcy. Pierwotnie rodzaj nijaki i regularna odmiana. W wyrazie tym nastąpiła nieregularna dysymilacja.

*knięga, D lm *kniągksięga. W wyrazie tym nastąpiła nieregularna dysymilacja. Pierwotnie prawdopodobnie *kniga.

kocieł, D lp kotłakocioł. We współczesnym wyrazie -o- jest nieetymologiczne, gdyż wywodzi się z jeru, który nie powinien ulec przegłosowi.

kokosz m, ż – kogut, kura. Zachowane w dialektach.

kolano, Ms lp koleniekolano. Dziś odmiana wyrównana.

kole – p. kłóć.

*komń, *komońkoń. Współczesna nazwa zmieniona wskutek częstości użycia, stara forma zachowana w wyrazie komonica (nazwa rośliny).

koprzywapokrzywa. W wyrazie tym zaszła nieregularna przestawka (por. Koprzywnica), jednak i to chyba nie jest pierwotna forma, p. karprzywa.

kozieł, D lp kozłakozioł. We współczesnym wyrazie -o- jest nieetymologiczne, gdyż wywodzi się z jeru, który nie powinien był ulec przegłosowi.

kożaskóra (kozia). Zachowane w wielu językach słowiańskich, por. kożuch. Zob. też jaźno.

*krcha, D lm *krechodrobina, okruszyna. Stąd krzta, krzyna (< krszyna). Związane z kruszyć, kruch (p.).

*krcheć ż, D lp *krechcikrzta, odrobina. Por. ros. кро́хоть.

*krechta, D lm *krchetodrobina. Dzisiejsza postać krzta z wyrównaniem w temacie.

kropiakropla. Forma z -l- epentetycznym dialektalna lub zapożyczona. W stpol. forma regularna.

krszynaodrobina, okruszyna. Dziś krzyna. Por. krcha, kruch.

*kruchchleb. Wyraz zachowany np. w słoweńskim, związany z kruszyć.

krzecznygrzeczny, pierwotnie odpowiedni, dobry, nadający się do czegoś (k rzeczy). W formie współczesnej nieregularne udźwięcznienie.

krzosać, krzeszę, krzesze, krzeszą, krzosał, krzosała, krzosali, krzosaniekrzesać. Dziś odmiana bez alternacji samogłoskowych.

krzydłoskrzydło. Oboczność 0- : s- jak w kora : skóra, już od czasów PIE.

kszeksięże. Staropolskie skrócenie wskutek częstości użycia, dziś zapomniane, p. kniądz.

ktosiktoś. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*kucić, *kucę, *kuciczynić coś, grzebać w czymś, krzątać się. Od tego skucić, skutek, kutać (p.).

kurkogut. Ogólnosłowiańskie, u nas także znane.

*kurew ż, D lp *kurwikura, kurwa. Postać rekonstruowana dla PS.

*kuroptew ż, D lp *kuropetwikuropatwa. Dziś rutenizm, który wyparł stare kuropetwa (XV w.), z dwoma -e- ruchomymi.

*kutaćczynić coś często. Od kucić (p.).

*kuźniec, D lp *kuzieńca – kowal. Por. kuźnia. Wyraz zachowany w ros., choć bez wymian samogłoskowych.

kwiść, *kwtę, kwcie, kwtą, *kwcij, kwitł, kwitła, kwitli, *kwcieniekwitnąć. Dziś formy inch. kwitnie, kwitnienie obok kwitnięcie.

*kwtnąć, *kwtnę, *kwtnie, *kwtną, *kwtnij, *kwtnął, *kwtnęła, *kwtnęli, *kwtnieniezakwitać, kwitnąć. W gwarach zachowane kwnąć, kłwtą. Dzisiaj dawny czasownik prosty kwiść i inch. kwtnąć zmieszały się i mają we wszystkich formach wstawione -i- według kwitł.

L

latośtego roku. Forma niemal zapomniana, analogiczna do dziś, które nieregularne zamiast *dnieś (p.).

ląc, lęgę, lęże, lęgą, lęż, lągł, lęgła, lęgli, lężenieskładać jaja, także: rozmnażać się. Dziś zmieszane z inch.: lęgnąć, lęgnę, lęgnie, lęgną, lęgnij, lęgnięcie (starsze lęgnienie), zanikające, pozostały zalęgnąć się (np. o robactwie), wylęgnąć się (wykluć się, opuścić jajo).

*ląc, *lękę, *lęcze, *lęką, *lęcz, *ląkł, *lękła, *lękli, *lęczeniestraszyć. Odmiana zmieszała się z inch.: lęknę, lęknij, lęknięcie, w użyciu były głównie formy zwrotne, które obecnie wyszły praktycznie z użycia. Pozostały złożenia: zląc się = zlęknąć się, przeląc się.

ląc się, lęże sięzostać zapłodnionym (o jaju), wykluwać się z jaja (o pisklęciu), pojawiać się (o robactwie). Dziś raczej lęgnąć się, lęgnie się.

ląc się, lęknie siębać się, kulić się ze strachu. Zob. ląc.

*lągiew ż, D lp *lągwiżaba. Znane w pewnych językach słowiańskich (por. ros. лягушка).

*lechagrządka. Występuje w s-ch., z PS *lěxa.

legkilekki. Dzisiejsza pisownia jest fonetyczna, por. też lżejszy z wymianą g : ż.

lepakzaś, natomiast. Znane w stpol, p. pak.

lepyładny, dobry. Zachowany st. wyższy lepszy.

leść ż, D lp lścipodstęp, oszustwo, obłuda. Zachowane w stpol. zapożyczenie z goc.

leźć, lazę, lezie, lazą, leź, lazł, leźli, lezienie, lezionyiść, leźć. Dziś wyrównano odmianę: lezę, lezie. Zob. też znaleźć.

lęcasoczewica. Stary wyraz słowiański, z *lętja.

licholiczba nieparzysta. Także m.in. zło, diabeł, stare znaczenie do dziś w grze w cetno (p.) i licho.

lnąć, lnę, lnie, lną, lnij, lnął, lnęła, lnęli, lnienielgnąć, grzęznąć, przylepiać się. W formie współczesnej -g- nieetymologiczne. Pokrewne lpieć (p.).

lód, D lp lodu, MsW ledzielód. Dziś wymianę o : e usunięto z odmiany, jak w większości wypadków.

lpieć, lpię, lpi, lpią, lpij, lpiał, lpieli, lpienieprzylegać, być przylepionym. Czasownik stanowy pokrewny lnąć (p.), znany w stpol.

*lubew ż, D lp *lubwimiłość. Znane w scs., rozprzestrzenione także w ros.

luto: w wyrażeniu luto mi jestodczuwam przykrość, cierpienie, żal mi kogoś, współczuję. Stąd lutość (p.).

lutośćlitość. Wyraz współczesny jest pożyczką czeską. Pierwotne znaczenie ‘srogość, surowość, wściekłość’. P. luty.

lutysrogi, okrutny, dziki, ostry, piekący. Zachowane w nazwie drugiego miesiąca.

Ł

łakać, łaczę, łacze, łaczą, łacz, łakał, łakali, łakaniełaknąć, być głodnym. Dziś zachowany tylko inch. łaknąć.

*łaskardź ż, D lp *łaskardzipragnienie, żądza. Zachowane w scs. (rdzenie wyrazów łasy i serce).

Łekno, D lm *ŁkenŁekno, Łukno. Z PS *lъkъno. Jeżeli jednak PS *lъkno, wówczas spodziewane formy *Łkno, D lm Łekn. Dopełniacz lm praktycznie nieużywany, jak i w innych nazwach miejscowych. W formie Łukno nieregularna wokalizacja jeru, por. k.

łeż ż, D lp łżykłamstwo, fałsz. Wyszło z użycia. Zob. łgać.

łękłuk, obłąk kuszy. Forma łuk jest bohemizmem, wcześniej broń tę określano słowem łęczysko. W stpol. istniał też wyraz łuk (p.) o innym znaczeniu.

łgać, łgę, łże, łgą, łżyj, łgał, łganiełgać, kłamać. Dziś nacechowane stylistycznie, ze zmienioną odmianą łgać, łżę lub nawet łgam.

*Łkno, D lm ŁeknŁekno, Łukno. Zob. Łekno.

łobzaćcałować. Zachowane w s-ch.

łocykasałata. Znane w stpol. Wyraz ogólnosłowiański, zapożyczony z łaciny.

*łokiew ż, D lp *łokwikałuża, zbiornik wody. Znane w płd.słow. Wyraz IE, por. łac. lacus, gr. lákkos.

łoktek, D lp łokietkałokieć. Także o niskim człowieku ‘wielkości łokcia’. Wyraz z wymianami w temacie i przyrostku.

łótłut, jednostka ciężaru. Dziś ortografia fonetyczna.

łukczosnek, cebula. Stare zapożyczenie germańskie (por. ang. leek). Wyraz o znaczeniu ‘broń miotająca’ brzmiał inaczej, zob. łęk.

łuna – pierwotnie księżyc. Por. w rosyjskim i łacinie. Także Łuna, bogini księżyca, niekiedy przedstawiana jako córka Charsa (p.).

*łużakałuża. Forma bezprzedrostkowa zachowana w niekt. językach słowiańskich.

łytkałydka. Dziś udźwięcznione (w formie łydek).

*łyś ż, D lp *łysiryś (gatunek z rodziny kotowatych). Poza językami słow. wszędzie *l-, np. gr. lynx. Rodzaj i odmiana według innych języków.

łże – p. łgać.

łży – p. łeż.

M

macechamacocha. Forma współczesna z nieregularnym przegłosem.

mać ż – matka. Pierwotna odmiana: lp MW mać (wcześniej maci), DCMs macierzy, B macierz, N macierzą, lm MBW macierze, D maciór, C maciorom, N maciorami, Ms maciorach. Później 3 osobne wyrazy o różnych znaczeniach: 1. mać, D maci, 2. macierz, D macierzy, oraz 3. maciora.

*mardamorda. Forma współczesna ma nieregularny rozwój jeru lub jest rutenizmem.

mardaćmerdać. Forma współczesna jest dialektyzmem lub wykazuje rozwój nieregularny, mardać znane w stpol. Pierwotnie ‘kiwać, machać, migać’.

*markiew ż, D lp *markwimarchew. Postać z -ch- znana też w językach łużyckich.

marlina – zob. mierlina.

marmeladamarmolada, konfitura z pigwy. Dziś -o- nieetymologiczne. Wyraz pochodzenia francuskiego, gdyby został zapożyczony wcześniej, brzmiałby *mermelada, lub nawet *melmelada (ostatecznym źródłem jest grekołacińskie melimēlum ‘miodowe jabłko’).

*Marmorzana, CMs lp *Marmorzenie – postać rekonstruowana w oparciu o dane jęz. słowiańskich, zob. Marzana.

marmór, D lp marmorumarmur. Dziś wyrównanie odmiany i ortografia fonetyczna.

*martew ż, D lp *martwimirt. Wyraz PS, resztki znane w strus. i słoweń.

martwy, M lm m-os. miertwi – martwy. W formie mianownika lm m-os. nie powinno być przegłosu.

Marzana, CMs lp Marzenieboginka z religii słowiańskiej, córka Wielosa, demon śmierci i bogini zimy. Pierwotnie chyba Marmorzana (słowackie Mamuriena, Marmuriena), od rdzenia występującego w wyrazach śmierć, mór, a także w nazwach różnych bóstw indoeuropejskich, np. Marsa (Mars < Mavors < *Marmort-s, rzymski bóg płodności i wojny, znany także jako Marmor). Wtórnie zmieszana z Marzanna z Maria Anna.

mar|znąć, mar|znę, mier|znie, mar|zną, mier|znij, mar|znął, mar|znęła, mar|znęłi, mier|znieniemarznąć. Inch, dziś wyrównanie obu postaci w odmianie: marznąć i mierznąć. Zob. też mierzić.

*MchobórMuchobór (dzielnica Wrocławia). W znanej dziś formie nieregularna wokalizacja słabego jeru, por. Łekno, k.

*mermelada – zob. marmelada.

miał, MsW lp mielemiał. Dziś temat wyrównany miał, miale.

*miechurpęcherz. Znane w płd.słow.

miedzymiędzy. Współczesna forma z nieregularnym unosowieniem, por. miedza. Zob. też piekny.

miedźwiedźniedźwiedź. Postać zaświadczona, stare złożenie *medv-ědь = miodojad. Zob. też tłacz, wars.

mień m, D lp mniamiętus (nazwa ryby Lota). Zachowane szczątkowo w nazwach miejscowych.

miermir, pokój, spokój. Forma mir jest książkowym archaizmem, tj. zapożyczeniem z okresu staropolskiego.

*mierlinazwłoki. W XV wieku znany był wyraz marlina, z nieprawidłowym przegłosem.

*mierwew ż, D lp *mierwwigrząskie błoto. Rekonstruowane.

mier|zić, mierżę, mier|zi, mierżą, mier|zij, mier|ził, mierżeniemrozić, ziębić. Dziś znaczenie zmienione: wzbudzać wstręt. Jednak dawniejsze, PIE znaczenie jeszcze inne: powodować butwienie, gnicie, namakanie.

*mierźć, *mar|zę, *mier|zie, *mar|zą, *mierź, mar|zł, mar|zła, mier|źli, mierzieniemarznąć. Zmieszane z inch. marznąć (p.).

mieść, miotę, miecie, mieć, miótł, miotła, mietli, mieciony, miecienierzucać, miotać, wiać, zagarniać, sprzątać, czyścić miotłą. Odsłownik dziś nieetymologiczny, miecenie. Czasownik wychodzi z użycia.

miń m, D lp miniamiętus. Postać oboczna do mień. Zachowane w nazwach miejscowych. Por. pisk, piszcz, zew.

miotła, CMs lp mietlemiotła. Alternację o : e w odmianie usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach, zob. też miedźwiedź.

miód, D lp miodu, Ms lp miedziemiód. Alternację o : e w odmianie usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach.

mleć, mielę, miele, mielą, miel, mełł, mełła, mełli, mełty, *milciemielić. Stara odmiana dziś tylko książkowa, mełty, mełcie już niepoprawne (zamiast nich: mielony, mielenie). Przegłos powinien wystąpić tylko przed zębową twardą, stąd *milcie jak milczeć, wilga, wilk.

mleziwopierwsze mleko krowy po ocieleniu, siara. Do dziś znane w gwarach, zanikające, w nieetymologicznej postaci młodziwo. Zob. mlozo.

mlost, MsW lp mleście (także młost) – naczynie na mleko. Stary, zachowany jeszcze do niedawna derywat od pierwotnej nazwy słodkiego mleka, p. mlozo.

*mlozo, Ms lp *mleziemleko (słodkie). Dzisiejszy wyraz oznaczał mleko kwaśne. Rekonstr. w oparciu o różne dane słow. i IDE, p. mleziwo, z alternacją e : o, dziś rzadką. Możliwe także *młozo, o *młozie, z innej postaci PS lub dialektyczne, podstawa dla młost (p.).

*młodziec, D lp *młodźca (lub *młojca) – ktoś odważny, zaradny, bohater. Książkowy język zna ukrainizm mołojec.

*młokiew ż, D lp *młokwiniezamarzające bagno. Polskie młaka jest zapożyczeniem południowym.

*młost – p. mlost.

*młozo – p. mlozo.

*mokiew ż, D lp *mokwi – 1. słota, deszczowa pogoda, 2. błotnista okolica, miejsce zalewane wodą. Pierwsze znaczenie zachowane w pol. dial. mokwa.

mołwa, D lm mółwmowa. Postać współczesna nieregularnie zredukowana wskutek częstości użycia.

*móc, *mokę, *moczesz, *moką, *mocz, mókł, mokła, mokli, *moczeniemoknąć. Obecna odmiana z formami inch.: moknę, moknij, moknięcie.

mółwićmówić. Postać współczesna nieregularnie zredukowana wskutek częstości użycia.

*mórew ż, D lp *mórwijagoda morwy. Wyraz znany w niekt. językach słowiańskich.

mrokiew ż, D lp mrokwi – 1. chmura, 2. trzęsawisko. Pierwsze znaczenie zachowane w dial. śląskim.

mrzeżasieć. Zachowane w różnych językach słowiańskich i w stpol., w nazwach miejscowych.

*mzda, D lm *miezdzapłata, wynagrodzenie. Zachowane w rosyjskim jako wyraz archaiczny.

N

*nadwrzedzićnadwyrężyć. Forma współczesna pochodzi z rosyjskiego. Niedawno jeszcze jedyną obowiązującą postacią było nadwerężyć, wcześniej używano nadwerędzić, nadwereżyć i nadweredzić.

narzaz, Ms lp narzeziedanina dla bydła obliczana według nacięć. Wyraz znany w stpol., dziś zapomniany.

nasiono, Ms lp nasienie, D lp nasionnasiono. Dziś miejscownik nasionie, wyraz ten zmieszano jednak w lp z nasienie (o pierwotnie kolektywnym znaczeniu), stąd odmiana nasienie, o nasieniu, nasiona, nasion.

nastatczyćnastarczyć, nadążyć. W języku współczesnym -r- nieregularne, por. stateczny, dostatek.

naw m, D lp nawiazmarły, trup. Zachowane w innych jęz. słowiańskich, m.in. staroruskim. Zob. Nawia, nyć.

Nawia ż, D lp Nawi, albo Nawie n, D lp Nawiamiejsce przebywania dusz zmarłych w mitologii słowiańskiej, zarządzane przez Wielosa (p.), por. Jawia i Prawia.

*nawić, *nawię, *nawi, *nawią, *naw, *nawił, *nawienienużyć, smucić, martwić. Rekonstruowane, czes. unaviti ‘znużyć’, stlitew. nõvyti ‘męczyć’. Zob. naw, nyć, unyć.

nawiść ż, D lp nawiściprzyjaźń, sympatia, lubienie. Wyraz znany jeszcze nie tak dawno. Por. nienawiść.

*nęda, D lm *nądnuda. Por. nędza. Oboczność *ǫ ~ *u prawdopodobnie już od czasów PS.

*nic, *nikę, *nicze, *niką, *nicz, nikł, nikli, *niczenieniknąć, ginąć, zanikać, chylić się. Zaświadczone tylko niknąć, niknie, niknienie (dziś niknięcie).

nieboniebo. Dziś odmiana nieetymologiczna nieba, niebie itd., jedynie w liczbie mnogiej zachowana dawna forma niebiosa (obok nowego nieetymologicznego nieba). Wzorzec bardziej zgodny z PS oryginałem zachowały jednak dwa inne typy rzeczowników nijakich: imię i cielę. Można więc odtworzyć pełną odmianę (ze współczesnymi końcówkami, tj. bez tych, które były pierwotnie, np. -e w dopełniaczu): lp MBW niebo, imię, cielę, D niebiesia jak imienia, cielęcia, C niebiesiu jak imieniu, cielęciu, N niebiesiem jak imieniem, cielęciem, Ms niebiesiu jak imieniu, cielęciu, lm MBW niebiosa, imiona, cielęta, D niebios, imion, cieląt, C niebiosom, imionom, cielętom, N niebiosami, imionami, cielętami (starsze formy niebiosy, imiony, cielęty), Ms niebiosach, imionach, cielętach (starsze niebiesiech, imieniech, cielęciech). Zob. czudo, zlejo.

nieboga, D lm niebógbiedaczka, nieboraczka, nieszczęśnica. P. niebożczyk, niebożec.

niebożczyknieboszczyk. Eufemizm, pierwotnie znaczyło ‘biedak’. Pisownia współczesna jest fonetyczna, por. niebożec.

niebożec, D lp niebożcabiedak, nieborak, nieszczęśnik.

niećwnuk stryja, wuja lub cioty. Takie znaczenie według Bańkowskiego; wyraz ten pierwotnie oznaczał: 1) potomek, 2) wnuk, 3) synowiec, bratanek lub siostrzeniec (przed wprowadzeniem tych terminów). Obok nieć zjawia się też oboczne nieść z dwojakim rozwojem pierwotnej grupy -pt-. W formie żeńskiej mamy stale -ś-, zob. nieść.

niepeć ż, D lp niepciprzewidywanie złych następstw, brak ufności, nie żarty. Zachowane w dial. i stpol., związane z pwać, upwać, pewny, pytać.

*niepłódew ż, D lp *niepłódwikobieta niepłodna. Występuje w s-ch.

*nieść ż – wnuczka stryja, wuja lub cioty (według Bańkowskiego), wcześniej potomkini, wnuczka, synowica, bratanica, siostrzenica. W rzeczywistości w tekstach staropolskich tylko nieściora, jednak pierwotna odmiana musiała być następująca: lp MW *nieść (wcześniej *nieści), DCMs *nieścierzy, B *nieścierz, N *nieścierzą, lm MBW *nieścierze, D *nieściór, C nieściorom, N nieściorami, Ms nieściorach. Zob. mać, dec.

*nieścierz – zob. nieść.

nieściora – zob. nieść.

*niktonikt. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

nucićzmuszać. Znane w stpol., dziś tylko nęcić w innym znaczeniu, por. nyć, nawić.

nużenuż. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*nyteraz, obecnie. Wyraz indoeuropejski (< *nū, por. ang. now), w słowiańskim rozszerzony do postaci nynie (p.).

*nyć, *nyję, *nyje, *nyją, *nyj, *nył, *nyciedoskwierać (np. o bólu zęba); narzekać, smucić się, tracić otuchę. Rekonstr. na bazie języków słow., związane też z nudzić. Pierwotne znaczenie marnieć, zamierać, por. naw. Zob. nawić, unyć.

nynieteraz, obecnie. Zastąpione przez nieetymologiczne ninie, które dziś wyszło prawie z użycia, p. nyniejszy.

nyniejszyobecny, teraźniejszy. Zastąpione przez nieetymologiczne niniejszy. Zob. nynie.

 

 

O

obełgać, obełgę, obełże, obełgą, obełżyj, obełgał, obełgany, obełganieokłamać. Zob. łgać.

obiecadoabecadło, alfabet. Pierwotna postać wyrazu, potem przekształcona i odnowiona.

obiecadłoabecadło, alfabet. Przekształcona postać pierwotnego obiecado.

obierz, ż D lp obierzy – 1. obszar łowiska, na którym osaczono zwierza w czasie polowania, 2. sprzęt myśliwski.

obłocznik – p. płanetnik.

obówiebuty, obuwie. Dziś pisane fonetycznie, choć forma obuwie także bardzo stara i znana z innych języków słow. (wpływ formy obuty?).

obuć, obuję, obuje, obują, obuj, obuł, obuty, obuciewłożyć buty, ubranie. Zob. uć, wyzuć, zuć.

obywaciel, D lm *obywaciół (odmiana jak przyjaciel) – mieszkaniec, obywatel. Forma współczesna jest bohemizmem.

obywaćmieszkać. Zachowane w czeskim.

ochełznąćokiełznąć, powściągnąć. Dziś nieregularna zmiana ch w k.

ociec, D lp oćca (lub ojca) – ojciec. Dziś ojciec, ojca, z wprowadzeniem -j- do wszystkich form fleksyjnych.

oddział, Ms lp oddzieleoddział. Dziś temat wyrównany, dawna forma uważana za dialektalną.

*odziec, *odźgę, *odźże, *odźgą, *odźżyj, *odziegł, *odźgła, *odźgli, *odźżony, *odźżenieopalić, opiec, p. żec.

*odziegożóg, pogrzebacz. Por. dziegieć. Odnośnie rdzenia żeg- zamiast dzieg- zob. wyjaśnienia pod żec.

ogartaćubierać się. Stąd ogarnąć się, zob. gartać i wygartać.

ogńogień. W dzisiejszej formie fałszywe e ruchome, PS *ognь.

okuńokoń. Forma obecna jest wynikiem tendencji do poszerzania wymowy u przed nosową n, ń.

opiekadlnikrządca, szafarz, opiekun, tutor, dispensator. Znane w stpol.

opłwityobfity. Oparte na rdzeniu płw- ~ pływ- (jak w pływać). Dzisiejsza pisownia jest nieetymologiczna, -b- nie ma żadnego uzasadnienia. Zob. upwać.

orzkoń, rumak. Znane w stpol., zachowane w nazwie miejscowości Orzyc.

osieł, D lp osłaosioł. We współczesnym wyrazie -o- jest nieetymologiczne, gdyż wywodzi się z jeru, który nie powinien był ulec przegłosowi.

osoczyćoskarżyć, donieść. Znane w stpol.

*osorałza. Wyraz w słow. nieznany, rekonstr. na podst. litew. ašarà, obecny też w innych jęz. IE.

*oszłomczłowiek w hełmie, także przymiotnik *oszłomiony. Por. szłom. Dziś tylko rutenizm oszołom, oszołomiony, ze zmienionym znaczeniem.

ośmosiem. W dzisiejszej formie fałszywe e ruchome.

oświata, CMs lp oświecieoświata. Dziś wyrównanie samogłoski: oświacie.

ot, oteod, ode. Dzisiejsza forma z nieetymologicznym udźwięcznieniem (nie tylko w polskim).

*otlekpozostałość, reszta. Znane w scs., litew., skr.

otroczę, D lp otroczęcia, D lm otroczątchłopiec. Derywat od otrok (p.).

*otroczycchłopczyk. Zachowane w scs.

otrokdziecko, podrostek. Zachowane w scs.

owakoowak, tak. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

ożec, ożgę, ożże, ożgą, ożżyj, ożegł, ożgła, ożgli, ożżony, ożżenieopalić, opiec. Zob. żec.

ożeg, D lp ożegapogrzebacz. Do niedawna używano formy ożóg, z nieregularnym przegłosem (wpływ formy ukraińskiej ожог?), ale w stpol. zachowała się forma regularna. Zob. żec.

Ó

*ół, D lp *ołupiwo. Zachowane w scs., w dialektach słoweńskich itd. Nazwa piwo pierwotnie oznaczała (każdy) napój i jest eufemizmem, por. wódka – zdrobnienie od woda.

P

pakzaś, natomiast. Zachowane w czeskim, używane też w stpol. obok lepak (p.), por. dzisiejsze na opak, opaczny, wypaczyć się.

*pardew ż, D lp *pardwipardwa. Postać rekonstruowana.

parst, Ms lp *pierściepalec. Stary wyraz BS, por. naparstek, pierścień. W miejscowniku nie powinno być przegłosu (por. martwy : śmierć).

*partkiportki, spodnie. Forma współczesna z nieregularnym rozwojem sonantu.

pasierbpasierb, syn przysposobiony, wzięty na wychowanie. Dziś wyraz ten zanika.

pasierbicapasierbica, córka przysposobiona, wzięta na wychowanie. Dziś wyraz ten zanika.

paszczekapaszczęka, paszcza. Współczesna forma z nieregularnym unosowieniem, por. ros. щека. Dzisiejsze paszcza historycznie niepoprawne, od paszczeka; -k- jest tu częścią rdzenia -szczek-.

paszenóg, D lp paszenogamąż świeści (siostry żony). Wyraz notowany przez Brücknera jako zapożyczenie awarskie lub bułgarskie. Podobne formy znane są w językach płd.słow.

*pągiew ż, D lp *pągwiguzik, kulista ozdoba. U nas znana postać pągwica = zgrubienie na szyi kozy.

*pcieniec, D lp *pcieńcaptak, pisklę. Zachowane w scs. pъtenьcь. Por. pta.

pełkpułk. Dzisiejsza forma jest rutenizmem, por. imię Świętopełk, wcześniej pisana półk, dziś fonetycznie.

pełny, M lm m-os. pilnipełny. Przegłos powinien wystąpić tylko przed zębową twardą.

piana, Ms lp pieniepiana. W języku współczesnym usunięto alternację samogłoski rdzennej, por. jednak wiara – wierze.

pieknypiękny. Dziś nieetymologiczna nosówka (o ile nie pierwotnie dwa odrębne wyrazy, z których piękny związany z pękać, oznaczał gruby). Zob. też miedzy.

piekrypiękny. Dziś tylko pokrewne piękny (zob. piekny).

piekrzyć, piekrzę, piekrzy, piekrzą, piekrz, piekrzył, piekrzenieupiększać. Dziś pisownia fonetyczna, przecież stopniem wyższym od piękny nie jest *piększy, ale piękniejszy. Zob. piekny, piekry.

pielegowaćpielęgnować. Dzisiejsza forma z nieregularną nosówką, prawdopodobnie kontaminacja zapożyczenia niemieckiego *plegować z pielucha.

*piepiół, D lp *piepiołu, Ms lp *piepielepopiół. Formy oboczne *pepelь ~ *popelь już w PS.

*pierść, *pierzchę, *piersze, *pierzchą, *piersz, *pierzchł, *pierszeniepierzchnąć, rozproszyć się, uciec prychając. Zaświadczone tylko formy inch. pierzchnąć, pierzchnę.

*pierzchparch. O rekonstrukcji PS *pьrxъ świadczyłaby forma pierzchnąć, jednak mogła też istnieć forma PS *pъrxъ – wówczas forma parch byłaby regularna.

*pierzchawkapurchawka. Wokalizacja sonantu tak czy inaczej nieregularna, por. pierzch.

pierzwy, pierzwszypierwszy. Do dziś zachowała się tylko forma stopnia wyższego. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

*pilgperz, chwast. Wyraz zachowany w czeskich dialektach, związany z pełgać, pełzać. Por. pilgać.

*pilgaćpełgać, ogarniać (o ogniu, płomieniach). W postaci pełgać widać przegłos, którego nie powinno być przed tylnojęzykową, por. wilk.

pilnić – pełnić. Przed miękką spółgłoską przegłos nie powinien wystąpić (por. milczeć, wilga, wilk).

pilść ż, D lp pilścipilśń, rodzaj zbitego materiału z wełny lub sierści. Współczesna forma przekształcona pod wpływem pleśń.

PilźnoPilzno. Stwardnienie jest wynikiem wpływu czeskiego.

*pilźć, *pełzę, *pilzie, *pełzą, *pilź, pełzł, pełzła, *pilźli, *pilzieniepełznąć, czołgać się. Zaświadczone tylko formy inch. pełznąć, pełznie, z wyrównanym rdzeniem (-eł- jest wynikiem przegłosu i powinno pojawić się tylko przed zębową twardą, poza tym powinno zjawiać się -il-).

Piorunbóg gromu w panteonie słowiańskim, zwykle namolnie propagowany w postaci bohemizmu Perun przez niedouczonych pseudobadaczy religii słowiańskiej, utożsamiany czasem ze Swarogiem, zawiadywał Jawią (p.). Przeciwnik Wielosa (p.). Nazwa identyczna z rzeczownikiem pospolitym piorun (zachowanym tylko w polskim). Jeszcze w późnej epoce IE w wyrazie tym zanikło -k-, por. litew. Perkū́nas, łot. Pērkons, stisl. Fjörgynn, goc. faírguni ‘góry’, łac. quercus ‘dąb’, gal. góra Hercynia, ale obok tego hetyckie perunaš ‘skała’, alb. perëndí ‘bóg’, grec. keraunós ‘błyskawica’.

piórłoberło. Zob. biórła.

*Piórpioruna – żona Pioruna (p.), zwykle propagowana w formie Perperuna. Zob. Przepioruna.

*pisk m, D lp *piskaryba. Odpowiednik ang. fish i innych form germańskich, lecz z długim -i-, jak w pokrewnym (?) wyrazie piskorz. Zob. też piszcz, zew.

*piszcz m – ryba. Odpowiednik łac. piscis z długim -i-, tak samo jak w pokrewnym (?) wyrazie piskorz. Zob. też pisk, zew.

plece n, D lp pleca (lpd plecy) – ramię, bark. W stpol. rodzaj zmienny: pleco n, pleca ż, plec m, ż.

pleć, pielę, piele, pielą, piel, pełł, pełła, pełli, pełty, *pilcieplewić, pielić, oczyszczać grządkę z chwastów. Stara odmiana dziś tylko książkowa, pełty, pełcie już niepoprawne (zamiast nich: plewiony, pielony, plewienie, pielenie). Przegłos powinien wystąpić tylko przed zębową twardą, stąd *pilcie jak milczeć, wilga, wilk.

*plegowaćpielęgnować. Domniemana postać zapożyczenia niemieckiego (← pflegen) przed kontaminacją z pielucha. Zob. pielegować.

*pląść, *plęszę, *plęsze, *plęszą, *pląsł, *pląsła, *pląsli, *plęszony, *plęszenietańczyć. Czasownik ten został zapożyczony do gockiego. W pol. znane tylko pierwotnie wielokrotne pląsać.

*pląść, *plętę, *plęcie, *plętą, *plątł, *plątła, *plątli, *plęciony, *plęcieniegmatwać, wikłać. W pol. znane tylko pierwotnie wielokrotne plątać.

plwać, pluję, pluje, plują, pluj, plwał, plwany, plwaniepluć. Dziś wyrównane: pluć, pluje.

płanetnikdemoniczna istota przebywająca w chmurach, regulująca opady atmosferyczne. Nazwa późna, pochodzenia łacińskiego lub greckiego (kolejny raz z tego samego źródła zapożyczono wyraz planeta), zastąpiła starsze terminy chmurnik, obłocznik.. Płanetnikiem zostawał samobójca, albo też młodzieniec wciągnięty w obłoki w czasie burzy.

płoninagóra (niepokryta lasem). Por. połonina, Planina.

*płotew ż, D lp *płotwipłoć. Postać rekonstruowana.

płóć, polę, pole, polą, pól, płół, płóła, płóli, płóty, płócieoczyszczać ziarno z plew, podrzucając je na nieckach. Znane w gwarach, także w nowszej postaci płuć, płuję.

*płódew ż D lp *płódwiłożysko. Zachowane w s-ch.

płókaćpłukać. Dziś pisownia fonetyczna.

płóz, D lp płozapłaz, połoz, zwierzę pełzające. Wyraz płaz jest bohemizmem, połoz ‘rodzaj węża’ ukrainizmem.

pobiedzić, pobiedzę, pobiedzi, pobiedzą, pobiedź, pobiedził, pobiedzeniezwyciężyć. Zob. biedzić, ubiedzić.

pociot, MsW lp *pocieciemąż cioty (siostry ojca lub matki). Wyparte przez wujek. Zob. stryj, wuj.

pocioteksyn brata lub siostry współmałżonka. Dziś w znaczeniu ‘dalszy krewny lub powinowaty’.

pociotkacórka brata lub siostry współmałżonka.

Podagakobiecy demon z religii słowiańskiej czczony w Płoni (obecnie Plön, Schleswig-Holstein). Nazwa łączona z wyrazem oznaczającym ‘palić’, por dziec, żec, zepsuta do postaci Pogoda.

*poddziec, *podedźgę, *podedźże, *podedźgą, *poddzież, *poddziegł, *podedźgła, *podedźgli, *podedźżonypodpalić, podpiec. Zob. podżec.

*poddziegaćpodpalać, podpiekać, podżegać. Zob. wyjaśnienia pod żec.

podział, Ms lp podzieledział, podział. Dziś temat wyrównany.

*podziec, *podźgę, *podźże, *podźgą, *podzież, *podziegł, *podźgła, *podźgli, *podźżonyspalić. Zob. pożec, żec.

*podziegapożoga, pożar, niszczenie ogniem. Zob. wyjaśnienia pod żec.

*podziegaćpalić, niszczyć ogniem. Zob. wyjaśnienia pod żec.

pod|żec, podeżgę, podeżże, podeżgą, pod|żeż, pod|żegł, podeżgła, podeżgli, podeżżonypodpalić, podpiec. Zob. też rozżec, żec, żgliszcze.

polana, Ms lp poleniepolana. Odmiana dziś wyrównana.

polano, Ms lp poleniepolano. Odmiana dziś wyrównana.

ponikiew ż, D lp ponikwiźródło kryjące się pod ziemią. Zachowane w dial. i w toponimii.

ponopodobno. Staropolskie skrócenie wskutek częstości użycia, dziś znane raczej ponoć z partykułą wzmacniającą .

pośledniostatni. Dziś zanikające, tylko w znaczeniu ‘złej jakości’.

poświata, CMs lp poświeciepoświata. Dziś wyrównanie samogłoski: poświacie.

potomekpotomek. W wyrazie tym zwraca uwagę zachowanie archaicznej formy po tom (dziś potem).

potomkapotomkini. W użyciu mogły być obie formy. Żeński odpowiednik wyrazu potomek.

poziempoziom. W dzisiejszym wyrazie -o- jest wprowadzone niezgodnie z regułą przegłosu, który powinien zajść tylko przed spółgłoską zębową.

poziemkapoziomka. W dzisiejszym wyrazie -o- jest wprowadzone niezgodnie z regułą przegłosu, który powinien zajść tylko przed spółgłoską zębową.

pożec, pożgę, pożże, pożgą, pożeż, pożegł, pożgła, pożgli, pożżony, pożżeniespalić. Zob. też rozżec, żec, żgliszcze.

pożega pożoga, pożar, niszczenie ogniem. W dzisiejszym wyrazie (który wychodzi z użycia) nieregularny przegłos. Zob. też żec.

pożegaćpalić, niszczyć ogniem. Zob. wyjaśnienia pod żec.

półbratsyn jednego z rodziców z poprzedniego związku. W przeciwieństwie do braci przyrodnich, półbracia mieli jednego wspólnego rodzica, byli więc krewnymi, a nie powinowatymi.

półk – p. pełk.

półsiostra, CMs półsiestrzecórka jednego z rodziców z poprzedniego związku. W przeciwieństwie do sióstr przyrodnich, półsiostry miały jednego wspólnego rodzica, były więc krewnymi, a nie powinowatymi.

ppiernikpiernik. Wyraz pochodzi od dawnego ppierz (p.), dziś pieprz.

ppierz, D lp pieprzupieprz. W formie współczesnej wyrównanie w temacie, zob. jednak bniec.

prababaprababka. W stpol. w użyciu forma niezdrobniała.

*pracieść, *praćścia (lub *praćcia) – dziadek żony. Rekonstr. Zob. teść.

praciota, CMs lp pracieciebabka cioteczna, siostra dziadka lub babki. W stpol. także stara ciota.

*praćściababka żony. Rekonstr. Zob. teścia.

pradziad, MsW lp pradziedziepradziadek. Wyrównane. W stpol. w użyciu forma niezdrobniała.

*prapociot, MsW lp *prapocieciedziad cioteczny, mąż siostry dziadka lub babki. Rekonstr.

*prasnechażona wnuka. Wyraz hipotetyczny, p. snecha.

prastryjdziadek stryjeczny, brat dziadka. Znane w staropolskim, także jako przestryj, stary stryj.

*prastryjnababka stryjeczna, żona brata dziadka. Rekonstr.

*praświekierdziadek męża. Rekonstr. Zob. świekier.

*praświekrew ż, D lp praświekrwibabka męża. Rekonstr. Zob. świekrew.

*prateść, D lp prateścia lub pratściadziadek żony. Rekonstr. Wcześniej *pracieść. Zob. teść.

*prateściababka żony. Rekonstr. Wcześniej *praćścia, *pratścia. Zob. teścia.

Prawia ż, D lp Prawiświat nadrzędny, wyraj, siła sprawcza w słow. mitologii, rządzony przez Świętowita. Wymowa [pravja] i pisownia Prawii nieetymologiczne, zob. Jawia i Nawia oraz Trzygłów i Świętowit.

prawnękprawnuk. Por. wnęk.

prawnękaprawnuczka. Por. wnęk.

prawnukaprawnuczka. Por. wnęk.

prawujdziadek wujeczny, brat babki. W staropolskim także przedwieć, stary wuj.

*prawujnababka wujeczna, żona brata babki. Rekonstr.

*prazięćmąż wnuczki. Wyraz hipotetyczny.

prodla, za, przez, naprzód. Przyimek u nas niezachowany, łączył się z biernikiem (jak za, np. pro niego, pro nią = za niego, za nią). W roli przedrostka tylko w prowadzić, prorok.

procapraca, trud. Obecna postać jest czechizmem. W stpol. odnotowano procować.

proktaran. Staropolskie słowo oparte na przyimku pro.

próć, porzę, porze, porzą, pórz, prół, próła, próli, próty, próciepruć, rozrywać, drzeć. Dziś pisownia fonetyczna i nowa odmiana pruć, pruję.

*prórew ż, D lp *prórwiwypłuczysko. Rekonstr.

prózny (*prózdny) – próżny. Współczesna forma jest rezultatem hiperpoprawności i wywodzi się z PS *porzdьnъ jь, por. ząbr, zmij, zmudny.

pryprawi, mówi. Staropolskie skrócenie wskutek częstości użycia, dziś zapomniane.

prząc, przęgę, przęże, przęgą, przągł, przęgła, przężony, przężeniezaprzęgać, łączyć konie w zaprzęgu. Wyszło z użycia, dziś tylko złożenia z przedrostkami i zmienioną odmianą, zmieszaną z inch.: zaprząc, zaprzęgnę, zaprzęgnięcie.

przeć, prę, prze, prą, przyj, parł, *pierli, party, *piercieprzeć. Przed miękką nie powinno być przegłosu (por. martwy : śmierć).

przedwiećdziadek wujeczny, brat babki. Znane w staropolskim (także: prawuj).

Przepiorunażona Pioruna, por. stisl. Fjörgynn (Piorun) i Fjörgyn (bóstwo żeńskie, matka Thora). Nazwa zaświadczona w różnych językach słowiańskich w postaciach Perperuna (może skrócone zamiast *Pereperuna z pełnogłosem), Peperuna, Perepuna, Peperuda, Preporuša. Dopuszczalna także polska rekonstrukcja Piórpioruna (p.), jeśli PS *perъperuna, a nie *perperuna.

przerębiaprzerębla. Forma z -l- epentetycznym dialektalna lub zapożyczona. W stpol. forma regularna.

przestryj – zob. prastryj.

prześlągłyprzemoknięty. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem, por. ślęganina, ślęgnąć, ślęża.

przód, Ms lp przedzieprzód. Dziś odmiana wyrównana, ale wciąż książkowe na przedzie, por. czoło.

*przód, *przodeprzed, przede. Dawne *perdъ > predъ zastąpione przez *prьdъ wskutek częstości użycia (stąd też brak przegłosu).

*przóz, *przozeprzez, przeze. Dawne *perzъ > prezъ zastąpione przez *prьzъ wskutek częstości użycia (stąd też brak przegłosu).

psek, D lp pieskapiesek. W formie współczesnej wyrównanie w temacie.

*pstrew ż, D lp *piestrwipstrąg. Postać rekonstruowana, PS. *pьstry obok *pьstrǫgъ.

*pta ż, D lm *petptak. Postać rekonstruowana dla PS, zachowana w scs. pъta. Por. pcieniec.

*pustew ż, D lp *pustwipustynia, pustkowie. Rekonstr.

*puść, *puchę, *pusze, *pusz, puchł, puchła, puchli, *puszony, *puszeniepuchnąć, nabrzmiewać, nadymać, wiać. W słow. znane tylko inch. puchnąć, puchnie.

pwać, pwam, pwa, pwają, pwaj, pwał, pwanieufać, mieć nadzieję, być przekonanym. Znane w stpol. Por. niepeć.

R

Radogostbóg słowiański, syn Swaroga czczony na zachodzie słowiańszczyzny w Radogoszczy (u Thietmara Riedegost), utożsamiany ze Swarożycem, opiekun gości (?). Jego świętym zwierzęciem był koń. Jego nazwa, znana też w postaci Redgost, może być związana z nazwą plemienną Redarów.

*ratew ż, D lp *ratwiszczur. Znane w niekt. językach słowiańskich.

reż ż, D lp rżyżyto. Wyraz używany jeszcze nie tak dawno temu. Ocalało pokrewne rżysko.

rostwzrost. Forma bezprzedrostkowa, zachowana np. w rosyjskim.

rozdziec, rozedźgę, rozedźże, rozedźgą, rozdzież, rozdziegł, rozedźgła, rozedźgli, rozedźżony, rozedźżenierozpalić. Zob. też podżec, żec, żgliszcze.

roztocz ż, D lp roztoczyotwarta przestrzeń. Por. roztaczać się.

rozrzeszyćrozgrzeszyć, przebaczyć, uwolnić. Od tego rdzenia co zrzeszyć, dawne rzeszyć (p.). Skojarzone ze słowem grzech: rozrzeszyć od grzechów.

rozżec, rozeżgę, rozeżże, rozeżgą, rozżeż, rozżegł, rozeżgła, rozeżgli, rozeżżony, rozeżżenierozpalić. Zob. też podżec, żec, żgliszcze.

róść, rostę, roście, rostą, rościj, rósł, rosła, rośli, rościerosnąć. Dzisiejsza odmiana zmieszana z inch.: rosnąć, rosnę, rośnięcie.

rzaz, MsW lp rzeziecięcie, nacięcie. Dziś wyraz niemal nieznany, z wyrównaną odmianą.

rzazać, rzeżę, rzeże, rzazał, rzazany, rzazanierzezać, rżnąć, ciąć, krajać, rzeźbić, ryć, wyrzynać, szlifować. Dziś usunięto alternację w temacie.

rząp, D lp rząpakuper, tyłek. Zachowane w stpol. Dziś znane jest szczątkowo rząp, D lp rząpia ‘stary, zużyty przedmiot’.

rzeszyćwiązać, łączyć. Dziś zachowane rzesza, zrzeszyć, a także błędne rozgrzeszyć zamiast rozrzeszyć (p.).

*rześć, *rzadę, *rzedzie, *rzadą, *rzedź, *rzadł, *rzadła, rzedli, *rzedzienierzednąć, stawać się rzadkim. Zaświadczone tylko inch. rzednąć, rzednie. Formy rzedł, rzedła są nieetymologiczne (oczekiwany przegłos).

S

s, se (+ D lub + N) – 1. z, z powierzchni (czegoś), 2. z (czymś). We współczesnej polszczyźnie zmieszane z dawnym z, ze (p.).

sarna, CMs lp sierniesarna. Dziś temat wyrównany.

*set, *sta – plaster miodu lub wosku. Zachowane w niektórych językach słowiańskich. W polskim istniało słowo węza o tym samym znaczeniu.

sędzia m, DCMs lp sędzi, B lp sędzięsędzia. Dziś odmiana mieszana (hrabiego itd.), p. też grabia.

siano, Ms lp sieniesiano. Dziś temat wyrównany siano, sianie.

siąc, sięgę, sięże, sięgą, siąż, siągł, sięgła, sięgli, siężony, siężeniesięgnąć. Dziś nowa odmiana zmieszana z inch.: sięgnę, sięgnij, sięgnął, sięgnięcie, ale w złożeniu przysiąc więcej form archaicznych.

siedmsiedem. W dzisiejszej formie fałszywe e ruchome.

sierceserce. Forma współczesna zapożyczona z czeskiego.

sierzpsierp. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

siestrzeniecsyn siostry. Dziś siostrzeniec z nieregularnym przegłosem według siostra. P. nieć.

siestrzenicacórka siostry. Dziś siostrzenica według siostra. P. nieścierz.

sieść, siędę, siędzie, siędą, siądź, siadł, siadła, siedli, siedzieniesiąść. Dzisiejsza odmiana zawiera formy nieetymologiczne (siąść, siądę).

siodłakchłop. Wyraz staropolski, związany z siodło w drugim znaczeniu, zanikł około wieku XVIII.

siodło, Ms lp siedle – 1. siodło, 2. sioło, osiedle, wioska, osada, siedlisko. Usunięta alternacja; forma sioło jest rutenizmem.

siostra, Ms lp siestrzesiostra, także kuzynka. Alternację o : e w odmianie usunięto tu, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach.

sjem, D lp sejmusejm, zjazd. Wyraz czysto polski, z jedną postacią wyrównaną w całej odmianie, jak inne wyraz z dwoma jerami.

*skędól, D lp *skędolawyrób ceramiczny. Zapożyczenie łac., znane w scs.

skubść, skubę, skubie, skubł, skubionyskubać. Forma jednokrotna, zachowana w stpol., bezokolicznik także skuść. Pierwotne znaczenie szarpać, wykonywać szybkie ruchy.

skucić, skucę, skuciuczynić coś, dokonać, podziałać. Stpol. od kucić, p. też skutek, kutać (p.).

skuść – p. skubść.

skutek – pierwotnie coś zrobionego, rezultat działania. Od skucić (p.). Wtórne skutkować, skuteczny.

skwar, także skwaraupał, gorąco, żar.

skwarzyćpiec, prażyć. Stąd skwar, skwarki, skwierczeć, doskwierać. Od skwrzeć (p.).

skwierczećwydawać odgłos jak smażące się skwarki. W przeszłości też inne znaczenia, np. rozlegać się (o głosie), krzyczeć żałośnie (np. o zabijanym zającu), ćwierkać, rechotać, chrząkać.

*skwrzeć, *skwrę, *skwrze, *skwrzał, *skwrzeli, *skwartytopić, roztapiać przez podgrzewanie.

*słądew ż, D lp *słądwistromy brzeg rzeki. Rekonstr.

*słąkiew ż, D lp *słąkwisłonka, bekas. Współczesna postać jest fonetyczna.

*słonaszron. Wyraz zachowany w płd.słow. (slana) i w bałtyckim (litew. šalna).

*słoziona, CMs lp *słozienie – p. śleziona. Podobne formy zachowane w gwarach.

słuńcesłońce. Forma współczesna jest wynikiem tendencji do poszerzania wymowy u przed nosową n, ń.

słza, D lm słezłza. Współczesna forma z uproszczeniem grupy spółgłosek powstałej po zaniku słabego jeru. Obok tego ślza (p.).

*smierzkzmierzch. Od czasów staropolskich zaszło tu udźwięcznienie przedrostka *sъ-, ponadto doszło do zmiany -k w -ch (hiperpoprawność).

*smokiew ż, D lp *smokwifiga. Wyraz znany w scs.

snecha (wcześniej *sncha), D lm snechsynowa, żona syna. W wyrazie tym wprowadzono -e- w całej odmianie dla rozbicia trudnej grupy nagłosowej (PS *snъxa). Męża córki nazywano, jak dziś, zięciem, jednak termin zięć przetrwał, podczas gdy termin snecha został zastąpiony przez synowa.

sokpotwarca, oszczerca. Znane w stpol.

*spąd, D lp *spędukorzec, naczynie do mierzenia. Znane w scs.

*srajca (wcześniej *sradźca) – zdrajca. W wyrazie tym wymieniono s- na z- i dodano -d-; postać PS to *sъradьca.

*srzęcaszczęście. Zachowane w niekt. jęz. słow., z PS *sъrętja.

starczećsterczeć, stać na sztorc, stać długo i bezczynnie. Forma współczesna dialektalna lub nieregularna. Od czasów PIE oboczne do *tarczeć (p.).

*starczykstorczyk. Forma współczesna dialektalna lub nieregularna.

statczyćstarczyć. W języku współczesnym -r- nieregularne (zmieszane ze starczeć > sterczeć?), por. stateczny, dostatek.

*stługiew ż, D lp *stługwikulik. Dla PS rekonstruowane *stъlgy.

StrkwaSkrwa. Uproszczenie grupy spółgłoskowej.

strożastraż, obowiązek czuwania i ruszania na pomoc. Postać współczesna jest bohemizmem.

stryjbrat ojca. Dziś wypierane przez wujek. Obok stryja rodzonego istniał też stryj stryjeczny – syn stryja ojca, stryj wujeczny – syn wuja ojca, stryj cioteczny – syn cioty ojca. Zob. wuj, pociot.

stryjnażona brata ojca. Dziś zanika, wypierane przez uniwersalną formę ciotka (p.). Zob. też wujna.

strzała, Ms lp strzelestrzała. W języku współczesnym usunięto alternację samogłoski rdzennej, por. jednak wiara – wierze.

Strzybóg, D lp Strzybogajeden z bogów słowiańskich, łączony z wiatrem.

stydnąćstygnąć, zob. styść.

*styść, *stydę, *stydzie, *stydą, *stydź, *stydł, *stydzieniestygnąć. Forma współczesna zawiera nieetymologiczne -g-, ponadto doszło do zmieszania z formami inch.: stygnąć, stygnę, dawniej stydnę, stygnięcie, dawniej stydnienie.

swaćbaswadźba. Związane ze swat, swatać. Dziś pisownia fonetyczna.

swakmąż siostry. Pierwotnie swojak, ze ściągnięciem w wyniku częstości użycia.

Swarożycsyn Swaroga w religii słowiańskiej, bóg słońca. Utożsamiany z Dadźbogiem (p.).

Swaróg, D lp Swarogabóg ognia, słońca i światła słonecznego w panteonie słowiańskim, czasem utożsamiany z Piorunem i Białobogiem (p.). Według mitologii współstworzyciel świata obok Wielosa, uosobienie dobra. Etymologia wyrazu nie jest jasna. Jedna z hipotez przyjmuje, że jest to zapożyczenie z języków indyjskich: ludność indyjska mogła zamieszkiwać długo tereny Meotydy nad M. Czarnym i w ten sposób graniczyć z terenami słowiańskimi; wyraz skr. svar ‘słońce’ pochodzi z tego samego źródła co termin słowiański, IE *swel- ~ *sul-. Inna etymologia wiąże ten termin z skr. epitetem wielu bogów, svarāj ‘samowładny’, od sva- ‘swój’ + rāj- ‘władca, król, radża’ i może być także słowem odziedziczonym, a nie zapożyczonym, choć wtedy -a- w pierwszej sylabie wyrazu słowiańskiego niejasne (wówczas -róg byłoby śladem IE wyrazu oznaczającego króla, z rozwojem kentumowym, por. skr. rāj i łac. rex).

swarzyćkarcić, upominać. Zachowane w stpol., dziś tylko swarzyć się ‘kłócić się, spierać się’. Pierwotne znaczenie: uroczyście wypowiadać (por. ang. swear ‘przysięgać’). Być może istniało też drugie znaczenie, prażyć, skwarzyć, prawdopodobnie w rezultacie kontaminacji skwarzyć i Swaróg (p.). Cytowane dialektalne bóg swarzy (o upale) jest jednak niejednoznaczne: bóg (Swaróg) karze, upomina jest przecież także dopuszczalną interpretacją.

swatojciec męża córki, później także osoba kojarząca młodych. Por. swatew, współteść.

*swatew ż, D lp *swatwimatka męża córki. Zachowane szczątkowo w dialektach słowackich w znaczeniu ‘matka męża’, zob. świekrew, współteścia.

swojak – p. swak.

syć ż, D lp sycisytość, nasycenie. Stąd do syci (p.), dziś dosyć, dość.

synowiecsyn brata dla stryja. Ciota nazywała syna brata bratańcem (p.). Dziś niemal zapomniane.

synowicacórka brata dla stryja. P. bratanica, nieścierz.

szady, M lm m-os. szedzisiwy, koloru szronu, popielaty, szpakowaty. Por. szedziwy, szedź.

szczekaszczęka. Współczesna forma z nieregularnym unosowieniem, por. szczekać, ros. щека.

szczwać, szczuję, szczuje, szczują, szczuj, szczwał, szczwany, szczwanieszczuć, podjudzać, popędzać, poganiać. Dziś odmiana wyrównana szczuć, szczuje.

szedziwysiwy ze starości, sędziwy. Dziś błędnie przez skojarzenie z wyrazem „sędzia”.

szedź ż, D lp szedziszadź, siwy nalot na liściach. Dziś w jęz. liter. z błędną samogłoską według szady (p.). Dawniej istniała też inna błędna forma, sędź, przez skojarzenie z sędziwy (p. szedziwy).

szerść ż, D lp szerścisierść. Por. szorstki.

*szępagarść. Zachowane w płd.słow.

szłomhełm. Dawne zapożyczenie germańskie szłom < *šelmъ < *xelmъ odnowione przez ponowne zapożyczenie z niemieckiego. Por. oszłom.

szmer, D lp szemruszmer. Wyraz współczesny pozbawiony wewnętrznych wymian ilościowych: szmer, szmeru, jednak wciąż szemrać.

szurzy, D lp szurzegobrat żony. Pierwotnie może szurza (odmiana jak sędzia), szurzyn (forma zachowana we wsch.słow.). Istniało też zbiorowe szurza (jak bracia, księża). Wyszło z użycia, jak i inne wyrazy z terminologii rodzinnej.

szurzynażona szurzego (brata żony). Wyraz raczej efemeryczny, dziś zapomniany.

szwiec, DB lp szewcaszewc. Wyraz współczesny pozbawiony wewnętrznych wymian ilościowych: szewc, szewca.

*szwiej, DB lp *szwiejaszewc. Stara formacja bałtosłowiańska (*šьvějь), zachowana w ros. i litew.

Ś

*ściągiew ż, D lp *ściągwirzemyk do butów. Rekonstrukcja PS.

ściebłko, D lm śćbłek – 1. rzeczownik ździebełko, małe źdźbło, 2. przysłówek troszeczkę, ździebko. Dziś pisownia fonetyczna, p. śćbło.

ścieżka, D lm *śćżek – ścieżka. W wyrazie tym nastąpiło wyrównanie.

śćbło, D lm ściebłźdźbło. Dziś pisownia fonetyczna, wyrównania i fałszywe e ruchome w odmianie: źdźbło, źdźbeł.

*śćdza, D lm *ściedzścieżka. Zachowane w południowosłowiańskim, zob. *śćga (p.).

*śćga, D lm *ściegścieżka. Zachowane tylko zdrobnienie. W południowosłowiańskim zachowana też forma z III palatalizacją: *śćdza (p.).

*śleziona, CMs lp *ślezienieśledziona. Dziś ma nieetymologiczne . Możliwa też postać słoziona, oboczność już w PS.

ŚlędzaŚlęża (góra i rzeka na Śląsku). Związana z nazwą Śląska, od etnonimu Silingów. Jest niewiarygodne, aby górę nazywać mokradłem, co najwyżej pierwotną nazwę góry zmieniono według mało zrozumiałego wyrazu pospolitego ślęża.

ślęganinaplucha. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem, por. prześlągły, ślęgnąć, ślęża.

ślęgnąćprzesiąknąć wilgocią, przemoknąć. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem, por. prześlągły, ślęganina, ślęża.

ślężamokradło. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem i Ślężą, które od etnonimu Silingów. Por. prześlągły, ślęganina, ślęgnąć, Ślędza.

*ślza, D lm *ślezłza. Formy w rodzaju ros. слеза wskazują na PS *slьza, podczas gdy pol. łza wskazuje na PS *slъza (zob. słza).

śmiercielnyśmiertelny. Forma współczesna jest bohemizmem.

*świdew ż, D lp *świdwidereń świdwa. Postać rekonstruowana dla PS.

świekier, D lp świekraojciec męża. Wyparte przez teść. W stpol. znane też formy świekr, świokier, świokr (z nieprawidłowym przegłosem). Choć w scs. svekrъ, to polska forma z ruchomym -e- może pochodzić z rekonstr. PS *svekъrъ, na które wskazywałyby dane z innych języków (< IE *sweḱuro-). W takim wypadku forma svekrъ z zanikiem jeru (i polskie oboczne świekr) skrócona wskutek częstości użycia i analogii do formy żeńskiej, p. świekrew.

świekrew ż, D lp świekrwiświekra, matka męża. Wyraz uprościł się, a następnie zaniknął w związku z uproszczeniem terminologii rodzinnej, wyparty przez teściową. Zob. swatew.

*świeniebez, prócz, precz. Zachowane w scs. i strus., także w skróconej formie, p. śwień.

*świeni ż – siostra żony. Odmiana jak bogini. Zrekonstr. na podstawie litewskiego svainė, p. świeść.

*świeńbez, prócz, precz. Forma skrócona, zachowana w scs. i strus., p. świenie.

świepiot, Ms lp świepieciedziupla dzikich pszczół, barć. Znane w stpol. i ros., o niejasnej etymologii.

*świerdzieł, D lp *świerdłaświder. Wyraz współczesny zniekształcony (zapewne bohemizm).

świerzep – 1. koń, stadnik, ogier, 2. rzepak (Brassica napus) lub rukiewnik wschodni (Bunias orientalis). W znaczeniu 1. w stpol. także świerzepiec. W znaczeniu 2. znana jest forma świerzop z błędnym przegłosem. Etymologia nieznana, część form słowiańskich wskazuje na *sverěpъ, część na *svirěpъ. Istniał też pokrewny przymiotnik, p. świerzepy.

świerzepa – klacz. Znane w stpol.

*świerzepydziki, dziko rosnący, narwany, namiętny. Rekonstruowany na bazie strus.

świeść ż – siostra żony. Termin słowiański, wyszedł z użycia, jak i inne nazwy pokrewieństwa. Zob. też paszenóg, świeni.

Świętowitnaczelny bóg w religii słowiańskiej, zawiadujący Prawią (p.). Rozpropagowana postać Światowid to nazwa ruska, zepsuta. Nazwa pochodzi od wyrazów święty (pierwotnie także ‘potężny’) i wit ‘pan’.

 

 

T

takotak. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

tamotam. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*tarczećsterczeć, tkwić, znajdować się w czymś. Znane np. z czeskiego, por. też dial. terknąć ‘dotknąć’. Od czasów PIE oboczność rdzenia *ter- ~ *ster-.

*tarkotaćturkotać, terkotać. Dzisiejsze formy z nieregularnym rozwojem sonantu.

*tarpaćterpać, tyrpać, szturchać, potrząsać. Dialektyzm z nieregularnym rozwojem twardego sonantu, p. też karczyć, mardać, starczeć, tarczeć.

tegdywtedy. Także znaczenie więc, książkowe tedy. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

tesknytęskny, smutny, zaniepokojony. Współczesna forma z nieregularnym unosowieniem, por. utyskiwać, ros. тоска, ale forma teskny z nieregularnym jerem silnym, zob. tskny, tska, tskliwy.

teściateściowa. Forma analogiczna, zob. ćcia.

teść, D lp *tściateść, ojciec żony. W formie współczesnej wyrównanie do mianownika. Wcześniej cieść, D lp ćcia. Zob. też świekier.

teżeteż. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

tęten, D lp tętnatętent. Dziś wtórnie -t, ortografia pozostała jednak jak w dawnej formie.

*tleszczleszcz (gatunek ryby). Rekonstr. w oparciu o dane słow. Współczesna nazwa zniekształcona, jak zwykle w przypadku grupy *tl-.

*tlec, tłukę, tłucze, tłuką, tłucz, *tlekł, *tlekła, *tlekli, *tleczonytłuc. Współczesna odmiana z wyrównaniem do postaci czasu teraźniejszego.

*tłaczniedźwiedź. Derywat od *tłak, znany w językach bałtyjskich, litew. lokys, dosłownie kudłacz. Zob. też miedźwiedź, wars.

*tłakkłak, włos zwierzęcia. Postać z trudną grupą tl-, zastąpiona przez kłak, rekonstr. w oparciu o dane słow. (np. słoweń. dlaka) i bałtyjskie.

trzatrzeba. Skrócenie w wyniku częstości użycia, znane w gwarach i stpol.

trzeć, trę, trze, trą, trzyj, tarł, *cierli, tarty, *ciercietrzeć. Przed miękką nie powinno być przegłosu (por. martwy : śmierć)

trzemcha, D lm trzemechczeremcha; czosnek niedźwiedzi. Z wcześniejszego czrzemcha. Forma współczesna jest rutenizmem, stara w nazwie miejscowej Trzemeszno. Oba znaczenia poświadczone w stpol. i w gwarach.

trzepskorupa, czaszka, czerep. Z wcześniejszego czrzep. Forma współczesna jest rutenizmem. W stpol. też trzop z nieregularnym przegłosem.

trześnia, D lm trzesieńczereśnia. Do dziś w gwarach, z wcześniejszego czrześnia. Forma literacka jest ukrainizmem lub białorutenizmem, stary D lm czeresien ma nieetymologiczne stwardniałe -n, forma czereśni jest również wtórna, zob. też wiśnia.

*trzew, D lp *trzewiatrzewik, but. PS *červьjь. Z wcześniejszego *czrzew.

*trzezprzez. Oczekiwana forma z wcześniejszego *czrzez (p.).

trzoda, CMs lp trzedzie, D lm trzódtrzoda, czereda. Z wcześniejszego czrzoda. Wyraz o znaczeniu ‘gromadka ludzi’ jest rutenizmem.

trzon, Ms lp trzenietrzon, trzonek. Z wcześniejszego *czrzon. Dziś odmiana wyrównana bez alternacji samogłosek.

*trzosło, Ms lp *trześlekora. Zachowane np. w słoweńskim, z wcześniejszego *czrzosło.

*trzózprzez. Oczekiwana forma z wcześniejszego *czrzóz (p.).

Trzygłów, D lp Trzygłowanaczelny bóg panteonu słowiańskiego, prabóg i ojciec wszystkich bogów, bóg Prawi, Jawi i Nawi (p.), w innym rozumieniu trójca złożona ze Świętowita, Pioruna lub Swaroga, oraz Wielosa (p.). Tzw. Światowid ze Zbrucza mógł w rzeczywistości symbolizować Trzygłowa, wyobrażanego z czterema twarzami symbolizującymi cztery strony świata, mającego trzy poziomy reprezentujące trzy sfery wszechświata.

*trzysłobłoto. Spodziewane z wcześniejszego *czrzysło. Znane w s-ch.

trzyznaigrzyska ku czci zmarłego w religii słowiańskiej.

*tska, D mn. *tesktęsknota, smutek, melancholia. Por. ros. тоска.

*tskliwyckliwy, skłonny do smutku. W staropolskich tekstach także teskliwy z nieregularnym rozwojem jeru słabego; PS *tъsklivъjь. Por. teskny.

*tsknytęskny. Regularne, znane jako ckny w stpol., por. nieregularne teskny, tęskny.

*tszcza, D lm *teszczteściowa. Odmiana wyrównana, zob. ćcza.

*tścia, D lm *teśćteściowa. Odmiana wyrównana, zob. ćcia.

*turew ż, D lp *turwibłotnista okolica. Zachowane w dialektach czeskich.

twardy, M lm m-os. ćwierdzitwardy. Dziś odmiana wyrównana (twardy : twardzi).

tycz ż, D lp tyczytyczka. Stąd wytyczać.

*tykiew ż, D lp *tykwitykwa, dynia. Pożyczka tracka. Dziś ma typową deklinację żeńską.

*tymiano, Ms lp *tymieniebagno, podmokła łąka. Zachowane w nazwach miejscowości Tymiany, Tymieniec, a także Tyśmienica.

tyn – płot, ogrodzenie. Słowiańskie zapożyczenie z germ. Zachowany derywat Tyniec.

U

ubiedzić, ubiedzę, ubiedzi, ubiedzą, ubiedź, ubiedził, ubiedzeniezmusić. Zob. biedzić, pobiedzić.

uczęstnikuczestnik. Por. część. Wyrazy część i cześć mieszały się, p. czestować.

*uć, *uję, *uje, *ują, *uj, *uł, *uty, *ucienosić buty, ubranie. Rekonstr., w słow. zaświadczone z przyrostkami, p. obuć, wyzuć, zuć.

umsprawność umysłu, rozum, zamiar, postanowienie. Znane w stpol., por. rozum, umieć.

*unyć, *unyję, *unyje, *unyją, *unyj, *unył, *unyciestracić nadzieję, zwątpić, zasmucić się, zmarkotnieć, nie dbać (dk). Rekonstr. na bazie języków słow. Ndk *unywać. Zob. nyć.

upwaćufać. Związane z pewny, od pwać (p.). Dziś pisownia fonetyczna. Zob. też opłwity.

*ustark, *ustarkausterka. W staropolskim forma męska usterk ‘potknięcie, zawadzenie, uderzenie’, z nieregularnym rozwojem *ъr. P. starczeć.

W

w, we (+ Ms lub + B) – 1. w, wewnątrz, 2. do, do wewnątrz. Dziś w drugiej funkcji niemal wyparty przez do (p.).

*warsniedźwiedź. Wyraz nieznany w słow, dawna nazwa ide, jak w łac. ursus, gr. arktos, het. hartagga-. Rozwój fonetyczny PIE *Hr̥tḱos > PBS **urśas > PS **vъrsъ. Ewolucja sonantu r̥ > ur > ъr jest zaświadczona, ale możliwy jest też wariant r̥ > ir > ьr, wówczas końcową postacią polską byłby *jars < **jьrsъ. Zob. też miedźwiedź, tłacz.

Warta, CMs lp WiercieWarta. Dziś odmiana wyrównana, jednak wciąż Zawiercie.

wąpierzupiór, wampir. Postać z mitologii słowiańskiej. Dzisiejsze formy zapożyczone, oryginalna forma stpol. została zapomniana.

we dniew dniu. Dzisiejsza forma analogiczna.

Weles – p. Wielos.

wełna, CMs lp wilniewełna; fala. Przegłos powinien wystąpić tylko przed zębową twardą.

wenna zewnątrz. Dziś rusycyzm won.

*węć ż, D lp *węcikaczka. Słowo IE (*anHti-), szczątkowo zachowane w słow. Por. wętew, wętka.

węglwęgiel. W wyrazie współczesnym fałszywe -e- ruchome, por. scs. ǫglь, litew. anglìs.

*wętew ż, D lp *wętwikaczka. Rekonstruowana postać PS. Por. węć, wętka.

*wętkakaczka. Por. węć, wętew oraz ros. utka.

węza, D lm wąz – plaster miodu lub wosku. Zob. też set.

wiadro, Ms lp wiedrzewiadro. Dziś temat wyrównany wiadro, wiadrze.

*wiąść, *więdę, *więdzie, *więdą, *więdź, wiądł, więdła, więdli, *więdzieniewiędnąć. Dziś odmiana zmieszana z inch.: więdnąć, więdnę, więdnięcie.

*wiąźć, *więzę, *więzie, *więzą, *więź, wiązł, więzła, więźli, więziony, więzieniewić, splatać; więznąć, utykać, wbijać się. Dziś odmiana zmieszana z inch.: więznąć, więznę, więźnięcie, częściej w złożeniach: uwięznąć.

wiecrzecz, coś. Odpowiednik ros. вещь, które z scs. věštь < *woikt-. Zmieszane z wiece.

wiecewiec, zgromadzenie. Związane z wiecić, zmieszane z wiec, por. analogię w germ. *þing-.

wiecićogłaszać, nazywać, powiedzieć. Z *větiti < *woit-, od tego samego rdzenia co wiece.

wiedza – 1. wiedza, 2. powieka; brew. Drugie znaczenie w płd.słow.

wielikiwielki. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

wielmibardzo. Znane w stpol.

*Wieles – p. Wielos.

*Wielos, Ms lp WielesieWeles (bohemizm), Wołos (ukrainizm), Wieles (spolszczony bohemizm). Forma niepewna i sztuczna, w prasłowiańskim mogły istnieć obok siebie postacie *velsъ i *volsъ – wówczas pierwsza dałaby w polskim Wlos (z przegłosem), druga Włos. W oparciu o dane zewnętrzne (bałtyjskie) można jednak także rekonstruować trzecią postać PS *velesъ, z czego pol. Wielos (z przegłosem), miejscownik o Wielesie. Bóg słowiański, zajmujący się bydłem i bogactwem (wtórnie skojarzony ze świętym Własem – Błażejem), przeciwnik Pioruna (p.), zawiadujący Nawią – krainą zmarłych. W epoce ekspansji chrześcijaństwa skojarzony z diabłem (p. Czarnobóg). Wielos wraz z Swarogiem był współstworzycielem świata. Nazwa Wielosa występuje także w religii bałtyjskiej (np. łot. veli – duchy zmarłych, tam też przeciwstawienie bogów o imionach Vels i Perkunas) oraz germańskiej (stisl. Völsi, symbol bóstwa płodności w postaci spreparowanego członka końskiego z cebulą, owiniętego w lniane płótno). Możliwe są też dalsze nawiązania indoeuropejskie: z imieniem Wielosa mogą mieć związek indyjski bóg Varuṇa (jeśli z *wel-), awestyjski region świata Varena, obfitujący w ciemne moce, grecki bóg Ouranós (jeśli jest to zapożyczenie z indoirańskiego, a nie produkt rozwoju *wers- ‘deszcz’), łaciński Vulcanus (*wolk-, o ile nie z etruskiego), germańska Valkyrja, Valhalla (*wol- ‘poległy’). Córką Wielosa była Marzana..

wierwir. Forma współczesna jest książkowym archaizmem, tj. zapożyczeniem z okresu staropolskiego.

wierzycielnywierzytelny. Forma współczesna jest bohemizmem.

wiesielewesele. Pierwotnie także radość, wesołość. Forma współczesna zapożyczona z czeskiego.

wiesioły, MW lm m-os. wiesieliwesoły. Forma współczesna jest bohemizmem, por. wiesiołek (nazwa rośliny).

*wieska, D lm *wsekwioska. W formie współczesnej fałszywy przegłos i wyrównanie tematu.

wieść, wiodę, wiedzie, wiodą, wiedź, wiódł, wiodła, wiedli, wiedzieniewieść, prowadzić. Dziś odsłownik nieetymologiczny wiedzenie, a poza złożeniami przedrostkowymi (np. uwieść) i utartymi zwrotami (np. wieść nędzne życie) czasownik wychodzi z użycia.

więcewięc. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

wiosna, CMs lp wieśniewiosna. Alternację o : e w odmianie usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach.

wiotchywiotki. Pierwotnie: stary, dawny. Oczekiwana forma M lm m-os. także z przegłosem: *wiotsi, bo po -t- stał jer twardy.

wiśnia, D lm wisieńwiśnia. Stary D lm wisien ma nieetymologiczne stwardniałe -n, forma wiśni jest również wtórna. Zob. też trześnia.

wlec, wlekę, wlecze, wleką, wlecz, wlekł, wleczony, wleczeniewlec, ciągnąć. Rozpowszechnione dziś formy z przegłosem (wlokę, wlókł, wlokła) są nieetymologiczne – przegłos nie powinien zachodzić przed tylnojęzykową -k-.

*Wlos, Ms lp *Wlesie – p. Wielos.

WłochWłoch, Wołoch. Forma oznaczająca mieszkańca Wołoszczyzny ma pochodzenie ukraińskie.

*włodaćwładać. Postać literacka jest bohemizmem, por. rodzime włodarz. Pierwotnie czasownik wielokrotny od włóść (p.).

*włodcawładca. Postać literacka jest bohemizmem, por. rodzime włodarz.

*włodzawładza. Postać literacka jest bohemizmem, por. rodzime włodarz.

WłodzisławWładysław. Postać literacka jest bohemizmem.

*Włos – p. Wielos.

*włosnywłasny. Ma związek z wyrazem włość. Postać literacka jest bohemizmem.

*WłoszczyznaWołoszczyzna. Forma współczesna ma pochodzenie ukraińskie.

*włóść, *włodę, *włodzie, *włódł, *włodławładać. Czasownik jednokrotny zachowany w stczes. vlásti, scs.vlasti. Dziś w pol. tylko bohemizm władać, pierwotnie iterativum.

*włościcielwłaściciel. Ma związek z wyrazami włodarz (synonim w stpol.), włość. Postać literacka jest bohemizmem.

wnękwnuk. W innych językach słowiańskich nie ma śladów formy z nosową, ale być może jest ona pierwotniejsza i przechowała się tylko w polskim. Formy wnęk i wnuk były używane obocznie.

wnękawnuczka. Por. wnęk.

wnukawnuczka. Por. wnęk.

*wołchwczarodziej, szaman w religii słowiańskiej. Obecne w scs. i niektórych współczesnych jęz. słow., z PS *vъlxvъ.

Wołos – p. Wielos.

wrzeć, wrę, wrze, wrą, wrzyj, warł, warty, warciezawierać, kryć, chować. Dziś tylko z przedrostkami (zawrzeć).

wrzeć, wrzę, wrze, wrzą, wrzyj, wrzał, wrzała, wrzeli, wrzeniewrzeć. Dziś wskutek zmieszania z poprzednim wrę, a nawet nieetymologiczne wre.

*wrzemię, D lp *wrzemieniaczas (płynący). Dawny wyraz słow, zachowany w rosyjskim время. Wyraz czas kiedyś tylko jako okres czasu.

*współteśćojciec synowej (żony syna). Termin hipotetyczny (anal. do łacińskiego). P. teść, swat.

*współteściamatka synowej (żony syna). Hipotetyczne (anal. do łacińskiego). P. teścia, swatew.

wujbrat matki. Dziś używane zdrobnienie wujek, także w znaczeniu dawnych stryj i pociot (p.). Obok wuja rodzonego istniał też wuj stryjeczny – syn stryja matki, wuj wujeczny – syn wuja matki, wuj cioteczny – syn cioty matki.

wujnażona brata matki. Dziś zanika, wypierane przez uniwersalną formę ciotka. Zob. stryjna, ciota.

wygartaćwygarniać popiół z paleniska (dk wygarnąć z reg. zanikiem -t- między spółgłoskami). Zob. gartać i ogartać.

wystatczyćwystarczyć. W języku współczesnym -r- nieregularne, por. statek, stateczny, dostatek.

wyzuć, wyzuję, wyzuje, wyzują, wyzuj, wyzuł, wyzuła, wyzuli, wyzuty, wyzuciepozbawić kogoś butów, ubrania. Później także pozbawić kogoś dowolnej rzeczy. Od z 2 przedrostkami, p. obuć, uć, zuć.

*wzgniecić, *wzgniecę, *wzgnieci, *wzgniecą, *wzgnieć, *wzgniecił, *wzgniecenierozpalić, wzniecić. Zanik g- przeniesiony do czasownika podstawowego niecić (p. gniecić). W staropolskim też miecić (zmieszane z mieść).

wzłakać, wzłaczę, wzłacze, wzłaczą, wzłacz, wzłakał, wzłakaniezaczynać czuć głód (dk wzłaknąć – poczuć głód). Zachowany tylko łaknąć.

Z

z, ze (+ D) – z, z wnętrza. We współczesnej polszczyźnie zmieszane z dawnym s, se (p.).

zabyć, zabędę, zabędzie, zabądź, zabył, zabyty, zabycieprzestać być, być dawniej, zapomnieć. Dziś derywat zabytek.

*zająk, D lp *zająkazając. Forma bez III palatalizacji zachowana w płd.słow.

zarno, Ms lp ziernieziarno. Forma współczesna ze stałą miękkością według formy bez przegłosu, i z samogłoską a według formy z przegłosem.

za sięzaś. Obecna forma skrócona z powodu częstości użycia.

ząbr, D lp zębrażubr. Forma współczesna zniekształcona, dawna postać zachowana w nazwach miejscowości Zębrze, Zembrzyca itd. W stpol. istniała forma zubr (wahanie ą/ę : u jak w nędza : nudny). P. też prózny, zmij, zmudny.

*zdagazgaga, uczucie pieczenia w przełyku. Już w prasłowiańskim nastąpiła asymilacja *dag- > *gag-, wyraz ma ten sam rdzeń IE co dziegieć, żec (p.).

zełwasiostra męża, zob. złew.

*zełwinmąż siostry męża. Rekonstr.

*zew ż, D lp *zwiryba. Wyraz nieznany w słow., rekonstr. na podstawie litew. žuvìs, i dalej gr. ikhthỹs. Zob. też pisk, piszcz, mień, miń, zwono.

zielony, M lm m-os. zielenizielony. Dziś wyrównanie tematu: zieloni.

ziemekziomek, mieszkaniec tej samej ziemi. Dzisiejsza forma z nieregularnym przegłosem.

*ziercadłozwierciadło, lustro. Od zierkać, z III palatalizacją. Poprawne -c- nieregularnie zastąpione przez -ć- i dodane -w- pod wpływem wiercić.

zierkaćzerkać, spoglądać. Brak zmiękczenia w dzisiejszej formie nieregularny, por. spozierać.

*zierkadłozwierciadło, lustro. Od zierkać, bez III palatalizacji. Por. ros. зеркало.

zioło, Ms lp ziele, D lp ziółzioło. Dziś miejscownik ziole, wyraz ten zmieszano jednak w lp z ziele (o pierwotnie kolektywnym znaczeniu), stąd odmiana ziele, o zielu, zioła, ziół.

*zlejo, M lm *zlejosa (odmiana jak niebo, p.) – duża rzeka, akwen, morze. Nieznany w słow., rekonstruowany w oparciu o języki indoirańskie (aw. zrayah-, pers. däryâ). Wbrew pozorom nie ma nic wspólnego z czasownikiem lać, z- nie jest tu przedrostkiem, lecz częścią rdzenia.

*złew ż, D lp *zełwisiostra męża, także żona brata, p. też jątrew. Wyraz znany w stpol. w postaciach zełwa, zołwa, zołwica, żełwa, żółwica. Wywodzi się z PS *zъly, gen.sg. *zъlъve i powinien zachować dwa e ruchome. Wyszedł z użycia, jak i inne wyrazy z terminologii rodzinnej.

zmierzk – zob. smierzk.

*zmijsmok. Ogólnosłowiańskie, u nas tylko w rodz. żeńskim, z hiperpoprawnym ż.

*zmijażmija. Dziś z hiperpoprawnym ż, por. prózny, ząbr.

zmudnyżmudny. Wyraz zniekształcony wskutek hiperpoprawności, por. prózny, ząbr, zmij.

*znajć, znajdę, znajdzie, znajdą, znajdź, *znaszedł, *znaszła, *znaszli, *znajdziony, *znajdzienie ~ *znajcieznaleźć. Dwa synonimiczne czasowniki, znajść i znaleźć, wymieszały dziś swoje formy. Odnośnie form znajć, znajdzienie, znajcie zob. .

znaleźć, *znalazę, *znalezie, *znalazą, znaleź, znalazł, znalazła, znaleźli, znalezienie, znalezionyznaleźć. Zob. leźć, znajć.

zołaług, popiół (używany jako środek piorący). Dziś wyraz ten zaniknął w związku ze zmianami w kulturze materialnym.

zołwasiostra męża, zob. złew.

*zród, D lp zrodumiejsce ogrodzone (do suszenia zboża, lnu itd.). Znane np. w rosyjskim.

zubr – zob. ząbr.

zuć, zuję, zuje, zują, zuj, zuł, zuty, zucieściągnąć buty, ubranie. Dzisiejsza forma zzuć wtórna, p. obuć, uć, wyzuć.

zwać, zowę, zowie, zową, zow, zwał, zwany, zwanienazywać. Dziś odmiana zmieniona, książkowe.

zwierciadło, DMs lp zwierciedlezwierciadło. Alternację o : e w odmianie usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach. Wyraz nieregularny już w staropolskim, prawdopodobnie zastąpił dawne *ziercadło z 3 palatalizacją (bez której byłoby *zierkadło).

zwondzwon. Zniekształcenie stosunkowo niedawne. Por. barzo, zwono, źwięk.

zwonodzwono, płat ryby przeciętej w poprzek. Prawdopodobnie wyraz pokrewny indoeuropejskiej nazwie ryby. Zob. zew.

Ź

*źdać, *zidzę, *zidze, *zidzą, *zidź, *źdał, *źdany, *źdaniestawiać piec, murować, lepić z gliny. Zachowany w innych językach słow., z przestawką wobec IE *dheiǵh- (już w PBS), por. gr. teikhos ‘mur, ściana’, łac. fingere ‘kształtować, tworzyć’. Gdyby przestawka nie zaszła, oczekiwalibyśmy *dźzać.

*źdunzdun, rzemieślnik stawiający piece. Wyraz wyłącznie polski, z nieregularnym stwardnieniem, od niezachowanego czas. *źdać < *zьdati.

*źradłolusterko. W stpol. źrzadło, ale źrz powinno dać źr na początku wyrazu (por. źrenica). Zastąpione przez zwierciadło, zob. ziercadło.

źwiękdźwięk. Zniekształcenie stosunkowo niedawne. Zob. barzo, zwon, zwono.

Ż

*żarnew ż, D lp *żarnwikamień młyński, żarna. Ze słow. *žьrny.

żarnów m, D lp żarnowakamień młyński, żarna. Forma staropolska.

żarzewiezarzewie, żarzące się węgle służące do rozpalania ognia. Dziś z nieregularnym odpodobnieniem. Pierwotna forma trudna w rekonstrukcji z uwagi na niejasny rozwój prasłowiańskiej grupy *žě, zaświadczone także żerzewie, żerzawie, żarzawie.

żąć, żmę, żmie, żmą, żmij, żął, żęła, żęli, żęty, żęciełapać oburącz, chwytać, gnieść, cisnąć, ściskać. Dziś już właściwie nieużywane, jeszcze niedawno w znaczeniu wyciskać wodę z pranej bielizny, dziś zastąpione przez derywat wyżymać.

żąć, żnę, żnie, żną, żnij, żął, żęła, żęli, żęty, żęcieścinać kłosy lub trawę przy pomocy sierpa. Znane, lecz powoli zanikające. Indoeuropejskie znaczenie bić, uderzać, kłuć, gnać, popędzać ostrym narzędziem, w słow. zmienione.

żec, żgę, żże, żgą, żżyj, żegł, żgła, żgli, żżony, żżeniepalić, piec. Dziś przetrwały podżegać, żagiew, żegawka (gatunek pokrzywy), a także zgaga od innej postaci apofonicznej rdzenia (o ile nie od *żgaga z reduplikacją!). Żeg-, żg-, gag- jest nieregularną słow. modyfikacją starego PIE rdzenia *dhegʷh- (: dhōgʷh-) zachowanego w dziegieć, być może też dźgać, dźgnąć (ze zmianą znaczenia; o ile nie nastąpiło tu wtórne przekształcenie żgać, żgnąć). Zob. też ożec, ożeg, Podaga, podżec, pożec, pożega, rozżec, żgliszcze.

żętważniwa. Zachowane w większości jęz. słowiańskich.

żgliszczezgliszcze, miejsce pożaru, pozostałość po pożarze. Forma współczesna z nieregularnym odpodobnieniem. Od tego samego rdzenia co żec (p.).

*żleść, *żlodę, *żledzie, *żlódł, *żlodła, *żledli, *żledzony, *żledzeniezapłacić. Zapożyczenie germańskie, znane w scs.

żłób, D lp żłobużłób, żleb, coś wyżłobionego. Postać żleb jest pożyczką słowacką.

żona, Ms lp żenieżona, pierwotnie kobieta. Alternację o : e w odmianie usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach, por. żeński, żenić się.

*żółew ż, D lp *żółwiżółw. Postać rekonstruowana w PS.

żórawżuraw. Dziś ortografia fonetyczna.

żórawinażurawina. Dziś ortografia fonetyczna.

*żrebię, D lp żrebięcia, D lm żrebiątźrebię. Zaświadczone dawne żrzebię, potem źrzebię. Grupa żrz powinna dać żr, ale czasem dawała źr.

żreć, żrę, żre, żrą, żryj, żarł, *żerli, żarty, *żercieżreć, połykać, pochłaniać, pić. Dziś znaczenie ograniczone, oczekiwane rz po ż wszędzie zastąpione przez r. Przed miękką nie powinno być przegłosu, stąd *żercie (por. martwy : śmierć).

*żródłoźródło. Zaświadczone dawne żrzódło, potem źrzódło. Grupa żrz powinna dać żr, ale czasem dawała źr.

*życanić. Wyraz zachowany w południowosłow.

Podobne artykuły


16
komentarze: 11 | wyświetlenia: 1879
15
komentarze: 22 | wyświetlenia: 2913
14
komentarze: 3 | wyświetlenia: 1661
10
komentarze: 8 | wyświetlenia: 2264
10
komentarze: 4 | wyświetlenia: 2267
8
komentarze: 25 | wyświetlenia: 169
8
komentarze: 13 | wyświetlenia: 2793
7
komentarze: 41 | wyświetlenia: 1833
7
komentarze: 89 | wyświetlenia: 288
7
komentarze: 30 | wyświetlenia: 2658
7
komentarze: 7 | wyświetlenia: 1123
123
komentarze: 51 | wyświetlenia: 137251
 
Autor
Artykuł

Powiązane tematy





Bardzo przydatna wiedza. Warto byłoby dopisać żródlosłów.

Napracował się Autor - brawo! Cenne, bo dawne wyrazy zanikają.

Być może jestem ignorantką, ale nie dostrzegam w tym artykule żadnej przydatnej wiedzy.
Przypomniało mi się tylko jedno urocze zdarzenie. Gdy zapytałam pewną starszą panią o drogę na dworzec, odpowiedziała mi "w tamtą stronę jeden przystanek iście". Szkoda, że w tym spisie archaizmów nie ma tego urzekającego słówka ;)



Dodaj swoją opinię
W trosce o jakość komentarzy wymagamy od użytkowników, aby zalogowali się przed dodaniem komentarza. Jeżeli nie posiadasz jeszcze swojego konta, zarejestruj się. To tylko chwila, a uzyskasz dostęp do dodatkowych możliwości!
 

© 2005-2017 grupa EIOBA. Wrocław, Polska