Nieregularne zmiany wyrazów

Artykuł ten traktuje o słabo opisanym w literaturze procesie, jakim jest rozwój fonetyczny wyrazów niezgodny z regułami. Nieznane są rozmiary tego procesu, wydaje się jednak, że im wyraz częściej używany, tym ma większą szansę na nieregularną zmianę fonetyczną spowodowaną frekwencją. Szczególnie często nieregularności obserwujemy przy zapożyczaniu wyrazu z jednego języka do innego.

Niektóre poniższe dane uchodzą za pewne, inne są dyskusyjne. W niektórych wypadkach być może doszło do skrzyżowania dwóch różnych rdzeni (zob. np. łabędź). Podano hipotetyczne rekonstrukcje form w prajęzyku, tj. formy, jakie powinny były istnieć, gdyby dany wyraz rozwijał się zgodnie z regułami. Niemal na pewno wiadomo, że tylko jedna z takich rekonstrukcji może przedstawiać formę niegdyś rzeczywiście istniejącą, rzadko jednak wiadomo, która to forma.

Języki słowiańskie

chorągiew

pol. chorągiew < PS *xorǫgy;
słoweń. karógva < PS *karǫgy,
czes. korouhev < PS *korǫgy.

jaskółka

pol. jaskółka < PS *jastkol-;
stpol. jastkułka < PS *jastkul-;
czes. vlaštovka < PS *vlastj-;
słowac. lastovička, ros. lastka, lastočka < PS *last-;
bułg. ljastovica < PS *lěst-;
por. nieregularności w językach IE.

olbrzym

pol. olbrzym < PS *olъbrimъ;
strus. obrinъ, lm obre < PS *ob(ъ)rinъ;
stczes. ober < PS *obъrъ (< Avar-).

pokrzywa

pol. pokrzywa < PS *pokriva;
czes. kopřiva < PS *kopriva, por. pol. Koprzywnica;
ukr. kropyva < PS *kropiva;
ros. krapiva < PS *krapiva.

Języki romańskie

alauda

celt. alauda ‘skowronek’ (→ łac.) < IE *alaud-;
hiszp. alondra < łac. *alaundra;
por. nieregularności w językach IE.

hirundo

łac. hirundō ‘jaskółka’;
port. andorinha, galic. andoriña < łac. *handurinia (wpływ bask. ander ‘kobieta’?);
hiszp. golondrina < łac. *gulundrina;
katal. oreneta < łac. *hurineta;
katal. dial. oronella < łac. *hurinella;
prow. randoleta < łac. *randuleta;
stfr. aronde < łac. *harundō (fr. hirondelle ← łac.);
wł. rondine < łac. *rundinem;
por. nieregularności w językach IE.

lacerta

łac. lacerta ‘jaszczurka’;
hiszp. port. lagarta < łac. *lacarta;
wł. lucertola < łac. *locertula;
por. nieregularności w językach IE.

locusta

łac. locusta ‘szarańcza’;
hiszp. langosta < łac. *langusta;
por. nieregularności w językach IE.

luscinia

łac. luscinia ‘słowik’;
wł. usignolo < łac. *usiniolum;
wł. rusignolo < łac. *rusiniolum;
fr. rossignol, prow. rossinhol, katal. rossinyol < łac. *rusciniolem;
hiszp. ruiseñor < łac. *rusciniorem;
rum. privighetoare ma zupełnie inne pochodzenie;
por. nieregularności w językach IE.

Języki indoeuropejskie

biały

pol. biały < PS bělъjь, skr. bhālam ‘blask’ (może związane z bhāti ‘świecić’), litew. bolúoti ‘bieleć’, stisl. bál ‘ogień’ < IE *bhēlHo-, *bhōlH-;
litew. báltas ‘biały’ (por. pol. błoto), balà ‘bagno’, gr. phalós ‘biały’ < IE *bhəlH-;
gr. alphós ‘biała plama’, łac. albus ‘biały’, umbr. alfu ‘biała’, ang. elf ‘elf’ < PG *alb- < IE *əlbho-;
może też pol. lebioda i łoboda < PS *elbeda, *olboda, gr. álphi, álphiton ‘jęczmień’, alb. elp, elbi ‘jęczmień’ < IE *əlbh-;
litew. balánda ‘lebioda’ < IE *bholonH-;
zob. też łabędź.

chłop

pol. chłop, ros. xolóp ‘chłop pańszczyźniany’, scs. xlapъ ‘niewolnik’ < IE *kHolHp-;
litew. šélpti, šelpiù ‘pomagać’, pašalpà ‘pomoc’ < IE *ḱelHp-, *ḱolHp-;
ang. help ‘pomagać’, goc. hilpan < IE *kelb-.

chłód

pol. chłód, ros. xólod ‘zimno’, może też nider. hal ‘zamarznięty grunt’ < IE *kHoldh-;
litew. šáldyti ‘mrozić’ < IE *ḱolHdh-;
pol. słota, litew. šáltas ‘zimny’, šal̃tis ‘mróz’, šálti, šą̃lа ‘marznąć’, łot. sal̂ts ‘zimny’, aw. sarǝta-, npers. serd, oset. sald ‘mróz’ < IE *ḱolHt- (por. scs. slana ‘lód’);
ang. cold ‘zimny’, goc. kalds, łac. gelidus < IE *gelHdh-;
skr. hlādate ‘odświeża się’ < IE *ghelHd-;
skr. jаḍаs ‘zimny, zdrętwiały’ < IE *geldo-.

cztery

pol. cztery < PS *čьtyry < IE *kʷĕtūrūs;
gr. téttares, scs. četyre < PS *četyre < IE *kʷetūres, *kʷetwəres < PIE *kʷetwHres;
litew. keturì, skr. catur < IE *kʷetur-;
łac. quattuor < IE *kʷatwor;
goc. fidwōr < IE *petwōr.

*dgʷel-

gr. bdélla ‘pijawka’ < IE *dgʷel-;
łac. hirūdo < IE *dgʷir-;
niem. Egel, stang. igel, szw. igel < PG *egal- < IE *eghol-;
ndn. zullen ‘ssać smoczek’, zulp ‘gałganek do ssania’, tulken ‘ssać, pić dużymi łykami’, nider. tullen ‘chlać, żłopać’ < IE *dul-;
gr. neogillós ‘krótko ssący’, Gíllos < IE *gil-;
litew. žį̃sti (žiñda, žiñdō) ‘ssać’, IE *ǵeid- (dwie dźwięczne!);
awest. xšvīd- ‘mleko’, litew. svíestas ‘masło’ < IE *ksweid-;
toch. tsuk- ‘pić’, skr. dogdhi ‘doi’, dogha ‘mleczarz’ < IE *dheugh-;
litew. dėlė ‘pijawka’ < *dhēl-;
może pol. doić, skr. dhayati ‘ssie’, łac. fēlāre ‘ssać’ < IE *dhēi-;
goc. daddjan ‘ssać’ < IE *dhodhi-.

dziewierz

pol. dziewierz ‘brat męża’, litew. dieverìs, skr. devár-, gr. dāḗr < IE *daiwer-, *dāiwer-;
orm. taigr < IE *daigher-;
stang. tācor, sgn. zeihhur < IE *daiger-;
łac. lēvir < IE *lēwir- (*laiwir-?).

gabać

stpol. gabać ‘atakować’ (por. nagabywać), litew. góbti ‘brać w posiadanie’, łac. habēre ‘mieć’ < IE *ghābh-, *ghəbh-;
ros. zabota ‘troska’, zabotit’sja ‘troszczyć się’, ang. keep < PG *kōpj- ‘trzymać, patrzeć, troszczyć się’ < IE *ǵāb-;
łac. capere ‘chwytać’, ang. have ‘mieć’ < PG *xabē- < IE *kəp-.

gniazdo

pol. gniazdo, scs. gnězdo < IE *g(h)noizdo-;
litew. lìzdas < IE *lizdo-;
ang. nest, łac. nīdus, skr. nīḍa- < IE *nizdo-.

gnida

pol. gnida, łot. gnīda, stnord. gnit, stszw. gnether, szw. gnet, duń. gnid < IE *ghnid-;
litew. glìnda < IE *ghlindā;
łac. lēns, gen. lendis < IE *ghlend-;
ang. nit, stang. hnitu, niem. Niss, Nisse < IE *knid-.

gród

pol. gród, ogród, ogrodzenie, żerdź, ros. górod ‘miasto’, litew. gar̃das ‘ogrodzenie’, alb. gardh ‘płot’, skr. gr̥hás ‘dom, mieszkanie’, aw. gərəða- ‘jaskinia, domostwo’, toch. B kercci, kerciye ‘pałac, budowla’, fryg. Manegordum ‘miasto Manesa’, goc. gards ‘dom’, stisl. gerði ‘działka, ogrodzone poletko’, ang. yard ‘ogrodzone podwórze’, gr. korthílai ‘skręty, skupiska, kopce’ < IE *ghordh-, *gherdh-;
ros. zoród ‘stóg, ogrodzone miejsce na stóg’, litew. žárdas ‘ogrodzone miejsce do suszenia lnu lub grochu’, žar̃dis ‘zagon’, prus. sardis ‘płot’, fryg. Manezordum ‘miasto Manesa’ < IE *ǵhorHdh-;
łac. hortus ‘ogród’, gr. khórtos ‘ogrodzone miejsce’, het. gurta ‘cytadela, akropol’ < IE *ghort-;
może też stang. targe, sgn. zarga ‘ogrodzenie’, niem. Zarge ‘odrzwia’, PG *targō-, *targōn- ‘oprawa, ogrodzenie, tarcza’, litew. dar̃žas ‘ogród’ < IE *dorǵh-;
zob. też targ.

jaskółka

pol. jaskółka, ros. lastočka, por. wyżej, może IE *lāst-;
litew. lakštingala ‘słowik’ (wg lakstaũ, lakstýti ‘latać’?);
łac. luscinia ‘słowik’ < IE *luskaniā, może zamiast *nokt-kaniā, por. wyżej;
ang. nightingale ‘słowik’ (według stang. galan ‘śpiewać, krzyczeć’) < IE *nokt-kalia;
gr. khelīdṓn, khelidwṓn ‘jaskółka’ < IE *ǵhelidw-;
łac. hirundo < IE *ǵhirund-, por. wyżej;
alb. dallëndyshe < IE *ǵhol-ont-;
może litew. kregždė͂, krẽgždė < IE *kredǵh-;
ang. -gale w nightingale ‘słowik’, niem. Nachtigall, śir. gelbund ‘wróbel’, litew. lakštingala ‘słowik’ < IE *ǵhol-, *ǵhel-;
pośredni związek z ang. swallow, hol. zwaluw, sgn. swalawa, niem. Schwalbe, stnord. svala ‘jaskółka’ < IE *swolu- ‘żółtoszary’ (zamiana *ǵhelu- ‘żółty’);
słow. *solvьjь ‘słowik’, pol. słowik, prus. salowis, por. sgn. salo, salawēr ‘ciemny, mętny’, ang. sallow ‘blady’ < IE *solu-, *solōu-;
gr. koloiós ‘kawka’ < IE *ḱol-;
celt. alauda ‘skowronek’ (→ łac.) < IE *alaud-, por. wyżej;
łac. lud. *vannellum ‘czajka’ (→ fr. vanneau), związek z ir. fáinle, fáinleog ‘jaskółka; jerzyk’, stir. fannall, szk. fainleag, wal. gwennol, bret. gwennili < IE *Hwet- ? – por. gr. aetma ‘płomień’ (?), áēma ‘wianie’, łac. vannus ‘wachlarz’;
ir. áinle, áinleog z nieregularnym zanikiem f-.

jaszczur

pol. jaszczur, jaszczurka, ros. jaščer < IE *āsker-;
łot. šķir̃gata, šķìrgaîlis, alb. hardhëlë < IE *skr̥g-, *skerǵ-;
łac. lacerta < IE *dlaker-, por. wyżej;
gr. drákōn ‘smok, wąż’ < IE *drakon-;
skr. śalabha- ‘szarańcza’ < IE *ḱolobh-;
litew. skerỹs < IE *skeri-;
łac. locusta < IE *dlokust-, por. wyżej.

*jem-

łot. jumis, juma, jume ‘dwie połączone rzeczy’ < IE *jumi-, *jumā-;
skr. yamá- ‘bliźniak’, aw. yǝ̄ma-, stir. emuin ‘bliźniacy’, emnatar ‘podwajają się’ < IE *jemo-;
łac. geminus, -a, -um ‘bliźniaczy, podwójny’ < IE *gem-;
litew. kemerĩs ‘owoc lub orzech zrośnięty z dwóch’ < IE *kem-.

kamień

pol. kamień, kamy-k < IE *kām-;
stisl. hamarr ‘skała’, ang. hammer ‘młot’ < IE *kam- (*kəm-);
litew. akmuõ ‘kamień’, skr. aśman- ‘kamień’, gr. ákmōn ‘kowadło’ < IE *akm-, *aḱm-.

lis

pol. lis, ros. lisa < IE *wleipso- (*wleipḱo-);
łot. lapsa < IE *wlopsā- (*wlopḱā-);
litew. lãpė, prus. lape < IE *wlopjā-;
gr. alṓpēks, D alṓpekos, < IE *H₂loH₃pek-;
gr. alōpós < IE *H₂loH₃po-; niereg. ngr. alepoũ;
łac. vulpēs, volpēs, volpēx < IE *wl̥pei-, *wl̥pek- (bliskie germ. nazwie wilka, *wulfa-, i wilczycy, *wulbjō-, oraz litew. vilpišī̃s ‘dziki kot’, śpers. gurpak, npers. gurba ‘kot domowy’);
skr. lopāka, lopāśa ‘szakal’ < IE *loupēko-, *loupēḱo-;
goc. faúhō ‘lis’ < IE *pukā-;
hol. vos, ang. faws < IE *pus-;
ang. fox ‘lis’, vixen ‘lisica’ (niereg. v-), niem. Fuchs < IE *puks-.

łabędź

pol. łabędź < PS *olbǫdь < IE *olHbond-;
stpol. także łabęć, czes. labuť < PS *olbǫtь < IE *olHbont-;
ros. lébed' < PS *elbedь; sgn. albiz, stisl. ǫlptr < PG *elpet-, *alpet- < IE *elHbed-, *olHbed-;
litew. balañdis ‘gołąb’ < IE *bolHond-;
pol. gołąb, ros. golubój ‘bladoniebieski', prus. golimban ‘niebieski’, litew. gelumbė͂ ‘ubranie’ < IE *golomb-;
łac. columba ‘gołąb’, gr. kólymbos ‘nurkowanie, nur (Colymbus)’ < IE *kolomb-;
litew. gul͂bė, gulbė͂ ‘łabędź’, s-ch. dial. gūb < IE *gl̥b-;
pol. dial. kiełp ‘łabędź’, s-ch. kup, ros. dial. kolpʹ ‘warzęcha’ < PS *kъlpь < IE *kl̥p-;
zob. także biały.

łgać

pol. łgać, goc. liugan ‘kłamać’, laugnjan ‘przeczyć’, sgn. lugî ‘kłamstwo’, stlitew. luginaite ‘zdradziecki’, stir. D lp logaissi ‘kłamcy’, follugaim ‘ukrywam’ < IE *leugh-;
stisl. lokka ‘oszukiwać’, litew. lūgóti ‘prosić’, łot. lùgti < IE *lug-.

mrówka

pol. mrówka, strus. morovii, słoweń. mrávlja, mrȃv < PS *morvь- < IE *morwi-;
ros. muravéj < IE *mourāwi-;
stisl. maurr < IE *mouru-;
śrirl. moirb < IE *morbhi-;
łac. formīca < IE *bhormīk-;
gr. mýrmēks < IE *murmāk-;
gr. býrmāks < IE *burmāk-;
gr. órmikas < IE *ormikə-;
aw. maorīš, maoiri- < IE *mourī-;
skr. vamra- < IE *womro-.

mucha

pol. mucha < IE *mousā (*mouksā);
pol. meszka, mszyca, litew. musià, mùsė, musìs < IE *musi-;
łac. musca < IE *muksā (*muskā);
stsas. muggia ‘komar’, sgn. mucka, stang. mycg < IE *mukjā;
stisl. mý < IE *muHjā;
gr. myĩa ‘mucha’, att. mỹa, ngr. mýga (niereg.) < IE *muHsjā;
orm. mun < IE *muHson-;
może też litew. mãšalas ‘komar’, mãkatas ‘meszka’, skr. maśáka- ‘bolimuszka, komar’ < IE *moḱo-, *moko-;
skr. mákṣ-, mákṣā, makṣikā ‘mucha, pszczoła’ < IE *moḱso-.

nać

pol. nać ‘liście i łodygi’, prus. noatis ‘pokrzywa’, litew. natrė͂, nõterė ‘t.s.’, łot. nâtre ‘t.s.’ < IE *naHt-, *nat-;
ang. nettle ‘pokrzywa’, stang. netele, niem. Nessel, sgn. nazza, nezzila < PG *nati- < IE *nəd-.

nagi

pol. nagi, litew. núogas, skr. nagná-, stir. nocht, wal. noeth, łac. nūdus (< *nogʷedos), goc. naqaþs, naqad-, niem. nackt, ang. naked, het. nekumant- < IE *nogʷ-, *negʷ-;
aw. maɣna- < IE *mogʷ-;
gr. gymnós < IE *gŏgʷ-;
gr. lymnós (Hezychiusz), stir. lomm, lommar, wal. llwm < IE *logʷ-.

*nāu-

gr. naũs, neõs ‘statek’, łac. nāvis, skr. nāu- < IE *nāu-;
stsas. naco ‘czółno’, sgn. nacho, niem. Nachen, dial. Ache (niereg.) < IE *nag-.

paproć

pol. paproć, ros. páporotʹ, bułg. páprat < IE *pōporəti-;
stczes. kарrаtiе, słowac. kарrаtiе < IE *kōporəti-;
słowac. рарrаdiе < IE *pōporəd(h)i-;
czes. kарrаd < IE *kōporəd(h)i-;
litew. papártis < IE *poporəti-;
litew. papar͂tis, рараrtу̃s < IE *poporti-;
łot. paparde, paparda < IE *poporəd(h)-;
łot. paparske, paparkste, paparksts < IE *poport-k-;
skr. párpaṭa- ‘gatunek zioła (Helyotis, Mollugo)’ < IE *porporto-;
gr. ptéris, ptéreōs; pterís, pterídos < IE *pteri-, *pterid-;
ang. fern, stang. fearn, sgn. farn < IE *porno-;
sgn. farm < IE *pormo-;
gal. ratis, ir. raith, wal. rhedyn, bret. raden < IE *prəti-.

pąć

stpol. pąć ‘droga’ (por. pol. pątnik), scs. pǫtь, łac. pons, D pontis ‘most’, gr. pátos ‘ścieżka’, póntos ‘morze’ (pierw. ‘droga przez morze’) < IE *pont-, *pn̥t-;
ang. path ‘droga, ścieżka’, niem. Pfad < PG *paþa- < IE *bot-;
możliwe, że dalej spokrewnione z ang. foot, łac. pēs, ped-, gr. poũs, pod- < IE *pod-, *ped-.

pchła

pol. pchła (niereg.), stpol. błeszka, ros. bloxá < PS *blъxa, litew. blusà < IE *blusā;
alb. plesht, orm. lu, skr. plúṣi- < IE *plus-;
gr. psýlla, psýllēs < IE *psul-;
łac. pūlex < IE *pusl-;
ang. flea, stang. fleah < PG *flaux- < IE *p(s)louk-.

pięć

pol. pięć, scs. pętь, litew. penkì, skr. pañca, gr. pénte < IE *penkʷe;
łac. quinque < IE *kʷenkʷe;
goc. fimf < IE *pempe.

pięść

pol. pięść, niem. Faust, ang. fist < PG *funxʷ-sti- < IE *pn̥kʷsti- (por. ang. finger ‘palec u ręki’ < *fungʷ-r-);
gr. pygmḗ < IE *pŏgʷm-;
łac. pugnus ‘pięść’ < IE *pŏgʷn-;
litew. kùmštis, prus. kuntis ‘pięść’ < *kūmpstis, ang. hand < IE *kn̥Hp-sti-, *konp-stu-.

płakać

pol. płakać, opłakiwać, litew. plàkti, plakù ‘ubijać, chłostać’, plõkis ‘uderzenie rózgą’, gr. plḗssō < *plākjō ‘uderzam’, stisl. flaga ‘nagły atak’, flögra ‘trzepotać’, ang. flaw ‘szkwał’ < *plāk-;
gr. plḗgnȳmi ‘uderzam’, plēgē ‘uderzenie’, łac. plangere ‘bić’, goc. flōkan ‘opłakiwać, bić się w piersi’, stisl. flóki ‘filc’, flökra ‘wałęsać się’, niem. Fluch ‘przekleństwo’ < *plāg-.

płuco

pol. płuco, czes. plíce (lm), scs. plušta, pljušta (lm), prus. plauti, litew. plaũčiai, łot. plàušas, plàuši (i niereg. plaûkšas, plaukši), gr. pléumōn < IE *plouti-, *pleuti-, *pleumon-;
gr. pnéumōn < IE *pneumon-;
łac. pulmō < IE *pulmon-;
skr. klóman-, kloma- ‘prawe płuco’ < IE *kʷlou-.

*pod-

ang. fat, vat ‘kadź, cysterna, zbiornik’, niem. Fass ‘beczka’, sgn. faʒ, stnord. fat ‘naczynie, pokrywa, ubranie’, PG *fata- ‘garnek’, litew. púodas < IE *podos;
łac. pōtus ~ pottus ‘kubek, naczynie do picia’ < IE *pōtos.

*pot-

pol. potężny, łac. potis ‘potężny’, hospes, gen. hospitis ‘przyjaciel, gość, gospodarz’, nepōs, gen. nepōtis ‘wnuk’, gr. pósis, póssis ‘małżonek’, pótnia ‘pani, władczyni’, despótēs ‘pan domu, władca, posiadacz’, skr. pati- ‘małżonek’, litew. pàts ‘małżonek, sam’, viẽšpats ‘pan’ < IE *pot-;
pol. gospodarz, ros. gospód ʹ ‘pan’ < IE *podh-;
gr. despózō ‘panować, władać’, népodes ‘potomkowie’ < IE *pod-;
może pol. pani (por. gr. pótnia, déspoina ‘pani domu’) < IE *pod-niH.

pół

pol. pół < IE *pol-;
skr. phálati ‘pęka na dwie części’ < IE *pHol-;
łac. spolium ‘łup, zdjęta skóra zwierzęcia’ < IE *spol-;
ang. half ‘pół’ < IE *kolp-.

sarna

pol. sarna, ros. sérna ‘kozica’, strus. sьrna ‘sarna’, gr. kárnos ‘zwierzę hodowlane, owca’, litew. šérnas ‘dzik’ < IE *ḱrH₂n-;
litew. stìrna ‘sarna’ < IE *strH₂nā.

serce

pol. serce, scs. srьdьce < PS *sьrdьce, litew. širdìs, prus. seyr, goc. haírtō, niem. Herz, ang. heart, łac. cor, gen. cordis, stir. cride, ir. croidhe, gr. kardía, hom. kẽr, orm. sirt, het. karz, kir, gen. kartijaš < IE *ḱērd-, *ḱrd-;
skr. kārdi- < IE *krd- (kentum, zapożyczone?);
skr. hr̥d-, aw. zərəd- < IE *ǵhrd-.

słońce

pol. słońce < PS *sъlnь-ko < IE *sl̥n-;
łac. sōl < IE *swoHl-;
gr. hḗlios < IE *sweHl-;
gr. hom. ēélios < IE *seHwel-;
litew. sáulė, stnord. sowulo, szw. sol < IE *souHl-;
ang. sun, niem. Sonne < IE *sn̥n-.

swoboda

pol. swoboda, ros. svobóda ‘swoboda, wolność’, strus. svobóda ‘wolność, niepodległość’, scs. svobьstvo ‘osoba’ < PS *svob- < IE *swobh-;
pol. osoba, scs. sobьstvo ‘osoba’ < PS *sob- < IE *sobh-;
stpol. świeboda ‘wolność’ < PS *svěboda < IE *swēbh-;
ros. slobodá ‘osada wolnych rolników’, strus. slobóda ‘wolność osobista’ < PS *sloboda < IE *slobh-;
może także ang. self ‘dusza, sam’, goc. silba ‘sam’ < IE *selbh-.

syty

pol. syty, może het. sunnai ‘napełnia’ < IE *sūt-;
może pol. suty, sowity < IE *səut-, *səwīt-;
litew. sotùs ‘syty’, łot. sãts ‘sytny, pożywny’, goc. sōþ ‘nasycenie’ < IE *sāt-;
łac. satis ‘wystarczy’, satur ‘syty, pełny’, gr. áatos ‘nienasycony’, ir. sathach ‘syty’ < IE *sət-;
może gr. hádēn, joń. ádēn ‘wystarczy’ < IE *səd-.

świnia

pol. świnia, aw. hū (gen.), alb. thi, ang. sow, swine, niem. Sau, Schwein, toch. B suwo, gal. sutegis ‘chlew’, łac. sūs ‘świnia’, gr. hỹs < IE *suH-, *suHiH-;
skr. sūkara ‘wieprz’, pers. xūk < IE *suHk-;
łac. sucula ‘młoda świnia’, stang. sugu ‘locha’ < IE *suk-,
szw. sugga, stir. soc, socc ‘ryj’, śwal. huch, hwch ‘świnia’, bret. houc'h, pcelt. *sukko- ‘świnia’ < IE *sukk-;
gr. sỹs z nieregularnym s-.

targ

pol. targ, ros. torg ‘targ, handel, sprzedaż’, litew. tur̃gus ‘targ, rynek’ < PBS *turgus < IE *tr̥ gu-;
łot. tìrgus < PBS *tirgus < IE *tr̥ gu-;
wenet. Tergéste ‘Triest’, Opitergium, ilir. tergitio ‘kupiec’ < IE *tr̥ g-;
alb. tregë ‘targ’ < IE *treg-;
zob. też gród.

twardy

pol. twardy, ros. tvërdyj, gr. sárdion ‘rodzaj kamienia szlachetnego, karneol’, niem. Quarz ‘kwarc’, śgn. quarz, PG *þwart- < IE *twr̥d-, *tward-;
litew. tvìrtas ‘mocny, silny, zdrowy, twardy, trwały’, łot. tvirts ‘mocny, twardy’ < IE *twr̥Ht-;
może łac. dūrus ‘mocny, twardy’ < IE *duHr-;
może goc. hardus ‘twardy’, gr. kratýs ‘silny’ < IE *kr̥tu-.

wesz

pol. wesz < IE usi-;
ang. louse < IE lūs-;
litew. utė͂, łot. uts < IE uti-;
skr. yū́kā < IE jūkā-.

woda

pol. woda, stang. wæd ‘woda, morze’ < IE *wodhō- (-d- wyklucza w słow. reguła Wintera);
łac. vadum ‘woda, płycizna’ < IE *wado-;
gr. hýdōr ‘woda’, D hýdatos < IE *wŏdōr-, *wŏdnt-;
skr. udaká-, gen. udná- < IE *udn-;
łac. unda ‘fala’, łot. ûdens < IE *wn̥dā-, *wn̥dō-;
stnord. uðr ‘fala’, pl. unnir, stang. ýð ‘fala, powódź’, sgn. undea, PG *unþjō, *unðjō < IE *untjā-, *undhjā-;
litew. vanduõ ‘woda’ < IE *wondō-.

ziemia

pol. ziemia, łac. humus < IE *dhǵhem-, *dhǵhom-;
het. tekan, gr. khthṓn, D khthonós < IE *dhǵhon-;
gr. khamaí ‘na ziemi’, het. gimra-, gimmara ‘pole, niwa’, skr. gmá -ḥ ‘ziemi’ (D od kṣā́ḥ) < IE *ǵhĕm-.

żec

stpol. żec, żgę (por. pol. pożoga) < PS *žeg- < IE *gʷhegʷh-;
pol. zgaga < PS *-gag- < IE *gʷhōgʷh-;
pol. dziegieć, stczes. dahněti ‘tlić się’ < PS *deg-, *dag-, litew. dègti ‘palić się’, degùtas ‘dziegieć’, dãgas ‘żar’, stir. daig ‘ogień’, ang. day ‘dzień’, goc. dags ‘dzień’, skr. dáhati ‘palić’, łac. foveō ‘ogrzewam, pielęgnuję’, febris ‘gorączka’, gr. téphrā ‘popiół’ < IE dhegʷh-, dhōgʷh-.

żywy

pol. żywy, łac. vīvus, gr. bíos ‘życie’ < IE *gʷīHʷ-wo-;
gr. dzõion ‘zwierzę’ < IE *gʷjoHʷ-jo-;
ang. quick ‘żwawy, szybki’, trac. kik- < IE *gʷigʷ-jo-.

Języki semickie

Arab. ˀijjalun ‘jeleń’, hbr. ˀajjāl’, etiop. ḫajal ~ ḥajal.
Arab. ˀakkada ‘umocować’, ˁaqada ‘związać’, hbr.ˀāgaḏ, ˁāqaḏ ‘związać’ < PSem *ˀ-k-d, *ˁ-q-d, *ˀ-g-d.
Arab. bahara ‘skrzyć się’, etiop. bareha.
Arab. -bnun, ˀibnun ‘syn’, aram. bar.
Arab. baraka ~ barkaˁa ‘klęczeć’, rukbatun ‘kolano’, hbr. berek̲ ‘kolano’ – PSem *r-k-b, *b-r-k, *b-r-k-ˁ.
Hbr. barzel ‘żelazo’, aram. parzəlā, akad. parzillu.
Arab. gaḥada ‘przeczyć’, hbr. kāḥaḏ.
Arab. halaka ‘polec’, etiop. hagʷala.
Arab. harata ~ harada ‘rozedrzeć’.
Arab. ḫāla ‘wyobrażać sobie’, etiop. ḫalaja ‘myśleć’ – PSem *ḫajala, *ḫalaja.
Arab. ḫaṣrun ‘talia, stan, pas’, aram. ḥarṣē, hbr. ḥalāṣajim.
Arab. kahlun ‘starszy’, etiop. lehīq ‘starzec’.
Arab. kaḏiba ‘kłamać’, etiop. ḥasawa.
Arab. kalbun ‘pies’, akad. kalbu, hbr. keleb̲, etiop. qalap̣a ‘chwycić wargami’ (p̣ uważa się za wpływ kuszycki).
Arab. kasaba ‘dostawać’, etiop. zagaba.
Hbr. keśeḇ ~ keḇeś ‘owca’.
Arab. lafaẓa ‘wyrzucić z ust’, aram. p^elaṭ ‘pluć’ – PSem *lapaṭ̲a, *palaṭ̲a.
Arab. malaga ~ lamaga ‘ssać pierś’.
Arab. qalbun, lubbun ‘serce’, hbr. qereb̲ ‘wnętrzności’, lēb̲, lēb̲āb̲ ‘serce’, akad. qerbu ‘jelita, serce’, qablu ‘środek’, libbu ‘serce’.
Arab. qunfuḏun, qunfudun ‘jeż’, hbr. qippōḏ, etiop. qʷenfez (PSem *d ~ *ḏ).
Arab. qatala ‘zabijać’, hbr. qāṭal (t ~ ṭ).
Arab. qawsun ‘łuk’, etiop. qašt, hbr. qešeṯ (PSem *qawšum, *qaŝtum, *qaštum).
Arab. ṣaḥnun ‘miska, talerz’, etiop. ṣaḥl, hbr. ṣalaḥaṯ.
Hbr. šāp̱ūḵ ‘wylany’, arab. safaka ~ safaḫa ~ sakaba ‘lać’.
Akad. šubultu, arab. sunbulatun ‘kłos’, hbr. šibbōleṯ (hbr. nb > bb regularne, ale akad. pojedyncze b).
Arab. sittun ‘sześć’, hbr. šēš, etiop. seds, aram. šeṯ, ugar. ṯeṯ – PSem *šitt-, *šiṯṯ-, *ṯiṯṯ-, *šidθ-.
Arab. šamsun ‘słońce’, hbr. šemeš, ugar. š-p-š – PSem *ŝamšum, *šamšum, *šapšum.
Hbr. śāḥaq ~ ṣāḥaq ‘śmiać się’.
Arab. ṯaġrun ‘otwór’, hbr. šaˁar, aram. tarˁā ‘wrota’.
Arab. -ṯn-, ˀiṯnāni ‘dwa’, aram. tərēn (ale tinjānā ‘drugi’).

Poleć artykuł:

Podobne artykuły

Alchemia MIŁOŚCI

wyświetlenia: 2542

Ż u r a w i n a

wyświetlenia: 1018

Fenomen posiadania

wyświetlenia: 981

Jak pisać bibliografię? - Nowa matura

wyświetlenia: 238154

Czy ziemi grozi zagłada w 2012 roku?

wyświetlenia: 182522

Prawda o roku 2012.

wyświetlenia: 81092

Długość i szerokość geograficzna

wyświetlenia: 72401

Człowiek bez mózgu żyje we Francji

wyświetlenia: 68875

Powiązane tematy

nauka

Brak wiadomości

Dodaj swoją opinię

W trosce o jakość komentarzy wymagamy od użytkowników, aby zalogowali się przed dodaniem komentarza. Jeżeli nie posiadasz jeszcze swojego konta, zarejestruj się. To tylko chwila, a uzyskasz dostęp do dodatkowych możliwości!