Login lub e-mail Hasło   

Jakie związki łączą słowiański z innymi językami IE?

Odnośnik do oryginalnej publikacji: http://www.aries.com.pl/grzegorzj/lingwp(...)o1.html
Uwagi wstępne o rodzajach związków językowych Zagadnienie kontaktów językowych wymaga kilku uwag wstępnych. Przede wszystkim trzeba wyjaśnić, że grupy etniczne to...
Wyświetlenia: 6.118 Zamieszczono 07/10/2008

Uwagi wstępne o rodzajach związków językowych

Zagadnienie kontaktów językowych wymaga kilku uwag wstępnych. Przede wszystkim trzeba wyjaśnić, że grupy etniczne to zbiorowiska ludzkie połączone wspólnym językiem, a niekoniecznie wspólnym pochodzeniem w sensie biologicznym. Zagadnienie to przedyskutowano szczegółowo w innym miejscu. Dzisiejsi Słowianie to biologicznie w dużym stopniu potomkowie ludności przedindoeuropejskiej, wenetyjskiej, germańskiej, trackiej czy turkijskiej, co jednak nie zmienia faktu, że w nieodległej przeszłości tworzyli wspólnotę językową i kulturową. Przodkowie biologiczni nie muszą być więc tożsami z przodkami językowymi.

W przeszłości zdarzało się, że syn mówił innym językiem niż ojciec lub matka, a nawet niż każde z rodziców. Jego przodkiem językowym był wówczas sąsiad, a nie przodek biologiczny. Proces ten zachodzi zresztą do dziś. „Czystej krwi” Polacy osiadli na emigracji często nie są w stanie przekonać swoich dzieci, a zwłaszcza wnuków, do nauki języka polskiego, który staje się dla nich językiem obcym. Mimo więzów krwi trudno zaliczać ich wciąż do Polaków (czy szerzej do Słowian). Choćby właśnie z tego powodu w badaniu historii Słowian należy bezwzględnie odrzucić wszelkie związki o charakterze biologicznym, i skoncentrować się jedynie na języku i innych obszarach kultury.

Przejawy ewolucji języka

Język zmienia się w czasie, nawet za życia jednego pokolenia. Dziś w środkach masowego przekazu roi się od słów, których na pewno nie zrozumieliby ci, którzy odeszli od nas stosunkowo niedawno. Ich mowa momentami wydawałaby się z kolei dziwna najmłodszym. Język wchłania bowiem w siebie nowe wyrazy, i jednocześnie pozbywa się innych.

Nie jest to jednak jedyny przejaw ewolucji języka. Wyrazy zmieniają bowiem swoją wymowę, a z istniejących słów tworzone są nowe, dotąd nieznane. Dźwięk zapisywany literą „ł” jeszcze nie tak dawno wymawiano dość powszechnie zupełnie inaczej niż dziś – w czasie jego artykulacji koniuszek języka dotykał górnych zębów. Dziś taka zębowa wymowa odchodzi w zapomnienie, utrzymując się tylko w niektórych regionach kraju w tzw. mowie wiejskiej, a poza tym powszechnie słyszy się tylko wymowę wargową, zwaną jeszcze niedawno pogardliwie wałczeniem.

Ze starej leksyki i z nowszych zapożyczeń stale tworzone są nowe wyrazy. Zapożyczyliśmy co prawda wyraz komputer (w zasadzie z angielskiego, ale pod dużym wpływem łaciny, zwłaszcza w odniesieniu do wymowy), jednak już wyrazy komputerowy czy komputerowiec to rdzennie polskie twory językowe, jedynie oparte na rdzeniu obcego pochodzenia.

Jeszcze innym przejawem zmian językowych są przesunięcia znaczeniowe wyrazów. Na przykład czerstwy ma wydźwięk pejoratywny, gdy mowa o pieczywie, ale już w znaczeniu przenośnym niekoniecznie (może oznaczać ‘zdrowy, krzepki’). Dla Czechów podobnie brzmiący wyraz określa akurat świeże pieczywo, co bywa przyczyną zabawnych nieporozumień.

Zmiany języka bywają znacznie bardziej złożone. Słowo rozgrzeszyć kojarzy się nam dziś nieodparcie z uwalnianiem kogoś od grzechów. Tymczasem wyraz ten brzmiał pierwotnie rozrzeszyć. lecz upodobniono go do wyrazu grzech, zupełnie innego pochodzenia. Samo rozrzeszyć znaczyło zaś tyle, co ‘rozwiązać’, i było pokrewne wyrazowi rzesza.

Inny przykład zmiany semantycznej pokazuje czasownik żegnać, oznaczający dziś czynności związaną z sytuacją, gdy ludzie zamierzają się rozstać. Ciekawe, że bywa on wręcz nieprzetłumaczalny na inne języki (angielski na przykład w ogóle takiego pojęcia nie ma). A przecież tak naprawdę żegnać nie znaczy ‘mówić «do widzenia»’, ale ‘czynić znak’ (krzyża, choć pierwotnie niekoniecznie). Dziś termin pożegnanie niesie znaczenie, którego jeszcze nie tak dawno w ogóle nie miało.

Z dotychczasowych rozważań płyną następujące wnioski:

  1. biologiczni przodkowie dzisiejszych Słowian niekoniecznie musieli mówić wcześniejszą formą np. języka polskiego; niektórzy mogli używać dawnego niemieckiego, łaciny czy tatarskiego;
  2. przodkowie językowi (niekoniecznie tożsami z przodkami biologicznymi) jeszcze kilkanaście czy kilkadziesiąt pokoleń temu używali mowy, która dziś byłaby mało zrozumiała;
  3. języki dziś odrębne, np. polski i czeski, kiedyś nie różniły się od siebie niczym, a językowi przodkowie Polaków i Czechów stanowili jeden etnos, mówiący jednym wspólnym językiem;
  4. niektóre wyrazy współczesnego języka polskiego wywodzą się bezpośrednio od wyrazów języka naszych przodków językowych sprzed kilkuset czy kilku tysięcy lat; tworzą one słownictwo odziedziczone; związki między tymi wyrazami a formami będącymi dziś w użyciu określa się jako genetyczne;
  5. inne wyrazy współczesnego języka to zapożyczenia z języków obcych; były one zupełnie nieznane naszym przodkom (językowym); warto uświadomić sobie, że dostatecznie dawne zapożyczenie może dziś niczym nie odróżniać się od wyrazów odziedziczonych, więc pojęcia „odziedziczony” i „zapożyczony” są względne – a dokładniej pojęcie „odziedziczony” zawsze implikuje jakiś horyzont czasowy (stąd mówimy o wyrazach odziedziczonych po epoce prasłowiańskiej czy praindoeuropejskiej);
  6. istnieją w końcu wyrazy tworzone w różnych epokach z innych wyrazów, bądź to odziedziczonych, bądź to zapożyczonych, a także wyrazy wymyślone, np. nowe wyrazy dźwiękonaśladowcze; te z nich, które utworzono dostatecznie dawno, możemy uznać w konkretnej analizie za odziedziczone.

Pojęcie związków łączących języki słowiańskie z innymi językami indoeuropejskimi jest więc niezbyt precyzyjne. Nawet pomijając fakt, że w przeszłości wielu ludzi niebędących Słowianami z pochodzenia mogło ulegać slawizacji, przejmując język swoich powinowatych czy też sąsiadów, co też przecież tworzyło specjalnego rodzaju związek, i tak pozostają jeszcze co najmniej dwa zjawiska. Mianowicie:

  • zarówno w (pewnych) językach słowiańskich, jak i w (pewnych) innych językach zachowały się wyrazy odziedziczone niezależnie po odległym wspólnym prajęzyku, przy czym im bliższy współczesności był moment rozejścia się dróg rozwoju obu rozpatrywanych gałęzi, tym więcej dziś wspólnego odziedziczonego słownictwa,
  • (pewne) języki słowiańskie zapożyczyły wyrazy z innych języków bądź odwrotnie.

Przedmiotem rozważań w tym artykule będą tylko związki genetyczne, na podstawie których postaramy się wyciągnąć wnioski na temat przeszłości Słowian. Zapożyczeniom poświęcono natomiast inny artykuł.

Słownictwo bałtosłowiańskie

Badając odziedziczone słownictwo indoeuropejskie przede wszystkim łatwo zauważyć, że istnieje spora grupa wyrazów, dla których brak odpowiedników poza germańskim i bałtosłowiańskim. Bańkowski podaje przy tym (tom I, str. XXXI), że „odpowiedniki leksykalne germańsko-słowiańskie są trzykrotnie liczniejsze niż litewsko-słowiańskie”, szkoda jednak, że stwierdzenia tego nie uzasadnia (zresztą podobnie, jak i masę innych stwierdzeń, które zawarł w swoim „Słowniku”). Te szokujące dane są podejrzanie zgodne z jego niedogmatycznymi teoriami. Zamiast tych wziętych nie wiadomo skąd wyliczeń, Smoczyński w II tomie „Języków indoeuropejskich”, str. 826 n, podaje za Stangiem rzetelny wybór z listy 188 leksemów, z których:

- 68 występuje tylko w germańskim, bałtyjskim i słowiańskim,

- 66 tylko w germańskim i bałtyjskim,

- jedynie 58 tylko w germańskim i słowiańskim,

Dla porównania Sławski za Lehrem-Spławińskim zliczył:

  • 93 wyrazy germańsko-bałtosłowiańskie,
  • 94 słowiańsko-germańskie,
  • 52 bałtyjsko-germańskie,
  • 35 północno-zachodnich (germ.-italocelt.-BS),
  • 42 germańsko-słowiańsko-italoceltyckich (bez bałtyjskich),
  • 20 germańsko-bałtyjsko-italoceltyckich (bez słowiańskich).

Smoczyński podaje, za Trautmannem, wybór z listy 200 – 300 wspólnych rzeczowników bałtosłowiańskich (rdzenie mogą niekiedy dać się odnaleźć w innych językach IE, ale już nie te konkretne wyrazy), np. (część z innych źródeł):

  • *angli-: litew. anglìs, pol. węgiel;
  • *angurja-: prus. angurgis, litew. ungurỹs, pol. węgorz;
  • *arila-: prus. arelis, pol. orzeł;
  • *aukšlē-: łot. aukšlēja, litew. aukšlė͂, pol. ukleja (< *uklěja), bez dalszej etymologii;
  • *auli-: litew. aulỹs, pol. ul, poza BS ma inne znaczenia i inną budowę, np. łac. alvus ‘brzuch’, gr. aulós ‘rurka; flet’, por. też ulica;
  • *ažera-: prus. assaran, pol. jezioro;
  • *blusā-: litew. blusà, ros. bloxá, pol. pchła (w innych jęz. IE odpowiedniki bliskie formalnie i znaczeniowo, ale nieidentyczne);
  • *dalbta-: prus. dalptan, pol. dłuto (litew. dálba ‘dźwignia, drąg’ inaczej zbudowane i o innym znaczeniu);
  • *edlā-: prus. addle, litew. ẽglė, pol. jodła;
  • *gindla-, *gintla-: litew. giñklas ‘broń’, scs. žęlo, pol. żądło;
  • *gīrta-: litew. gìrtas ‘pijany’, pol. pożarty (w innych jęz. słow. zachowane ślady znaczenia ‘pijany’, np. ros. нажраться как свинья);
  • *glausa-, *glusa-: litew. glùšas ‘głupi, głuchy’, pol. głuchy (por. orm. xul);
  • *gurdla-, *gurtlija-: litew. gurklỹs ‘podgardle’ (w litew. niereg. *-dl- > -kl-), pol. gardło;
  • *kārwā-: litew. kárvė, pol. krowa;
  • *kaun-: prus. caune, litew. kiáunė (z postaci *keunijā), pol. kuna, zob. też dalej ;
  • *krēsla-: litew. krė́slas, pol. krzesło;
  • *kūji-: litew. kū́jis ‘ciężki młot kowalski’, prus. cugis ‘młot’, łot. kūja ‘maczuga, kij’, pol. kij;
  • *lāwā- ‘ława, łoże’: litew. lóva, pol. ława;
  • *leda-, *ledu-, *ladi-: litew. lẽdas, dial. ledùs, łot. le̦dus, prus. ladis, pol. lód, lodu (wt. ros. lëd, l’da); por. ir. ladg ‘śnieg’, gr. líthos ‘kamień’;
  • *lēipā-: prus. Leypiten (nazwa miejscowa), litew. líepa, pol. lipa;
  • *līna-, *līni-: litew. lýnas, łot. līnis, pol. lin (ryba Tinca); podobne jeszcze szw. lindare, niem. Schlei, Schleie (< IE *(s)lei- ‘śluzowaty’);
  • *mēira-: łot. miêrs, scs. mirъ, pol. (archaizowane) mir ‘pokój, spokój’;
  • *nagā- ‘paznokieć, kopyto’: litew. nagà, pol. noga oraz paznokieć zamiast starszego paz-nogieć;
  • *paparti-: litew. papartỹs, pol. paproć;
  • *peilā-: litew. pielà, pol. piła;
  • *piršta-: litew. pir̃štas ‘palec’, scs. prьstъ, pol. naparstek, pierścień;
  • *plenš-: litew. plę̃šti, plęšiù ‘tańczyć, wydawać okrzyki radości’, scs. plęsati, plęšǫ ‘tańczyć’ (stąd zapoż. goc. plinsjan);
  • *putā-, *puten-: łot. putns, scs. pъta, pъtenьcь, pol. ptak;
  • *raga-: litew. rãgas, pol. róg;
  • *rankā-: litew. rankà, scs. rǫka, pol. ręka;
  • *rēiša-, *araiša-: litew. ríešas, pol. orzech (być może zapożyczenie kaukaskie, por. alb. arrë);
  • *sēilā-: litew. síela ‘dusza’, pol. siła (wyraz ten warto porównać z sgn. sēla ‘dusza’, stang. sēola < PG *saiwala-);
  • *sēita-: litew. síetas, pol. sito;
  • *stulpa-: litew. stul͂pas, scs. stlъpъ, ros. stolp, pol. słup;
  • *šlōwā-: litew. šlovė͂ ‘chwała, cześć’, pol. sława;
  • *telja-: litew. tẽlias, scs. telьcь, pol. cielec, cielę;
  • *tila-, *tili-: litew. tìlė ‘deska w podłodze łodzi’, scs. na tьlěxъ ‘na ziemi’, stpol. tło ‘posadzka, podłoga’ (w innych IE inna budowa);
  • *tīn-: litew. tìnti, tinù ‘klepać kosę’, scs. tęti, tьnǫ, pol. ciąć, tnę (w innych językach postać *tem-);
  • *tlākā-: prus. clokis ‘niedźwiedź’, dosł. ‘kosmaty’, s-ch. dlaka ‘włosy, sierść’, pol. kłak, wilkołak, zob. niżej ;
  • *ūdrā-: litew. údra, pol. wydra;
  • *wāka-, *wēka-: litew. vókas ‘powieka’, vóka ‘pokrywa’, łot. vâks ‘pokrywka’, pol. wieko, powieka (bez dalszej etymologii);
  • *warna-, *wārnā-: litew. var̃nas, várna, ros. vóron, voróna, pol. gawron, wrona;
  • *weinā-: łot. vaĩna, litew. vainóti ‘winić’, pol. wina;
  • *wekera-: litew. vãkaras, psłow. *večerъ, pol. wieczór (tylko w BS -k-, por. orm. gišer ‘noc’, gr. hésperos, łac. vesper < *we-kʷsper-);
  • *weprja- ‘dzik’: łot. vepris, litew. Vẽpriai (nazwa miejscowa), pol. wieprz;
  • *wirba- ‘rózga’, *wirbā- ‘wierzba’: litew. vir̃bas, pol. wierzba;
  • *žvaigzdā- ~ *gvaigzdā- ‘gwiazda’: litew. žvaigzdė͂, žvaigždė͂, PS *gvězda, scs. ʒvězda (to samo znaczenie mimo różnic postaci).

Uwaga: kilka leksemów (*budel-, *ež-, *gālwā-, *geležō-, *lak-, *malda-, *ōlek-,*rēita-) powtarza się w ormiańskim, kilka następnych w trackim.

Słownictwo germańsko-bałtosłowiańskie

Wśród leksemów znanych w językach germańskich i bałtosłowiańskich można wymienić:

  • *aldhī-: lit. aldijà ‘czółno’ – scs. alъdii, ladii, pol. łódź – germ. aldō- ‘koryto’, norweskie olda, stang. ealdoþ ‘niecka, wanna’;
  • *alu- ‘piwo’: litew. alùs – scs. olъ – stisl. ǫl, ang. ale;
  • *aps-: litew. ãpušė, prus. abse – PS osa, pol. osina, osika – sgn. aspa;
  • *asani- ‘jesień’: prus. assanis – pol. jesień – goc. asans ‘żniwa’ (por. jednak też niezbyt jasne orm. ašun);
  • *bhergh-, *bhr̥gh-: litew. dial. bir̃ginti ‘strzec’ – PS *bergǫ, *bergti ‘t.s.’ – goc. baírgan ‘ukrywać’ (o etymologii p. niżej);
  • *derwa- ‘drzewo smolne, smoła’: litew. dervà – pol. drzewo (przesunięcie znaczeniowe) – stang. teru ‘smoła’, ang. tar;
  • *dhail-: litew. dailýti ‘dzielić’ – pol. dzielić, po-dział – ang. deal, niem. Teil ‘część’ (por. jednak Bańkowski);
  • *dhraugha- ‘towarzysz’: litew. draũgas – pol. druh – goc. ga-draúhts ‘żołnierz’, driugan ‘ciągnąć na wojnę’;
  • *gharsa-: litew. gar̃šas ‘dzięgiel’ (etymologia niepewna z uwagi na rozbieżność semantyczną) – pol. groch – sgn. gers ‘groch’;
  • *jau: litew. jaũ – ros. uže, pol. już – goc. ju;
  • *kailu, *kaila- ‘zdrowy, cały’: prus. kailūstikan ‘zdrowie’, kails! ‘cześć!’ – PS *cělъ, pol. cały, całować – ang. whole ‘cały’, stang. hāl, goc. hails, sgn. heil ‘zdrowy, cały’; być może element słownictwa północno-zachodniego;
  • *klā-: litew. klóti ‘słać, składać’ – pol. kłaść – niem. laden ‘ładować’ (sgn. hladan, goc. hlaþan);
  • *lāpā-: litew. lópa – pol. łapa – goc. lofa ‘dłoń’;
  • *lendha-: prus. lindan ‘dolina’ – PS *lędo, pol. ląd – ang. land;
  • *magh-: litew. magù ‘pragnę, budzę chęć’ – pol. mogę – ang. may, goc. mag ‘może’ (tu germ.-słow. zbieżność semantyczna);
  • *nāti-, *nadi-: prus. noatis ‘pokrzywa’, litew. natrė͂, nõterė ‘t.s.’, łot. nâtre ‘t.s.’ – PS *natь ‘liście i łodygi’, pol. nać – sgn. nazza, nezzila ‘pokrzywa’, niem. Nessel, stang. netele, ang. nettle; kłopotliwe: w germ. *nati- krótkie -a- (też w litew.) i -t-; zbieżność sem. germ.-bałt.;
  • *nāuti-: prus. acc. nautin ‘potrzeba, konieczność’ – bułg. nut ‘przymus’, stpol. nucić ‘zmuszać’; z udźwięcznieniem: nuda, nudzić, scs. nužda ‘przymus, potrzeba’, nuditi ‘zmuszać’; z unosowieniem stpol. nęt ‘nęcenie, wabienie’, nędza, scs. nǫžda ‘przymus, gwałt, konieczność’, nǫditi ‘przymuszać’ – PG *nauþ-, goc. nauþs ‘przymus, potrzeba’, stisl. nauð, nauðr ‘przymus, utrapienie, konieczność’, stsas. nōd, sgn. nōt ‘tarapaty, utrapienie, potrzeba’, ang. need, stang. nēad-, nīed ‘potrzeba, powinność, kłopot’; por. *nāvi-;
  • *nāvi-: prus. nowis ‘tułów’, łot. nâve ‘śmierć’ – scs. navь ‘trup’, stczes. náv, -i (m) ‘kraina zmarłych’, pol. Nawia ‘t.s.’ – PG *nau- ‘trup, zmarły’, goc. naus, pl. naweis, stang. nē, nēo, stisl. nār; istnieje rodzina wyrazów pokrewnych, por. *nāuti-;
  • *rughi- ‘żyto’: litew. rugỹs, rugiaĩ – ros. roż, stpol. reż (D lp rży, por. rżysko) – stisl. rugr (por. trac. bríza ‘pszenica polska’ → ngr. bríza ‘żyto’ oraz alb. dial. bardhë ‘gatunek pszenicy’, a także niżej nazwy wrzosu);
  • *skarb- ‘ostry’: łot. skarbs ‘ostry, surowy’ – pol. chrobry ‘waleczny’ – ang. sharp ‘ostry’; istnieje też etymologia germańska;
  • *stāra-: litew. stóras ‘tęgi’ – pol. stary – stisl. stórr ‘wielki’;
  • *strēlā- ‘strzała’: litew. strėlà – pol. strzała – sgn. strāla;
  • *sūru-: litew. sūrùs ‘słony’ – ros. syroj (por. polski ser) – ang. sour ‘kwaśny’, stisl. súrr ‘surowy’;
  • *tinghu-: litew. tingùs ‘leniwy, ociężały’ – pol. ciężki – stisl. þungr ‘ciężki’;
  • *waksa-: litew. vãškas ‘wosk’ – pol. wosk – sgn. wahs, ang. wax;
  • *waldh-: litew. valdaũ, valdýti ‘władać’, véldu, veldė́ti ‘dziedziczyć’ – pol. władać (dawniej włodać) – goc. waldan (tu też zapewne łac. validus ‘mocny, silny, żwawy’ < IE *wălH-dh-);
  • *wargha-, *wraga-: litew. var̃gas ‘bieda, ubóstwo, trud’, łot. vā́rgs ‘nieszczęśliwy, chory, ubogi’, prus. wargs ‘zły’, por. fiń. verkanen ‘diabeł’ – pol. wróg (pierwotnie też ‘zły, szatan’) – goc. wargs ‘potępiony, banita’ < ‘dusiciel, złoczyńca’, stang. warg ‘duży wilk’, szw. varg ‘wilk’, ale także goc. wraks ‘prześladowca’, stang. wrecca ‘banita’, wrecan ‘wypędzać’; być może zmieszane co najmniej dwa rdzenie, por. też litew. vérgas ‘niewolnik’ z rozwojem kentumowym.

Uwaga: tzw. słownictwo północno-zachodnie, wspólne nie tylko dla germańskiego i bałtosłowiańskiego, ale i italoceltyckiego, omówiono osobno.

Wspólne słownictwo germańsko-bałtyjskie

Istnieją wyrazy znane tylko w językach germańskich i bałtyjskich (wśród nich zwracają uwagę wyrazy wyłącznie germańsko-pruskie); poniżej na pierwszym miejscu podano formy pragermańskie:

  • *ainalibi- ‘11’, goc. ainlif, ang. eleven, niem. elf – litew. vienúolika; (< IE rdzeń *leikʷ- ‘zostawić’);
  • *aitr- ‘ropa’, sgn. eitar, stisl. eitr – łot. idra ‘spróchniałe wnętrze pnia drzewa’;
  • *burs-, sgn. borse ‘woskownica’, niem. Sumpfporst ‘bagno, Ledum’ – litew. bir ͂ždis, birzdis, brizdis ‘wrzos’ (tu mogą także należeć litew. vìržis ‘wrzos’, łot. vìrsis, vir̂zis, słow. *versъ oraz gr. ereíkē; niewykluczony także związek z nazwami żyta);
  • *derban- ‘wysilać się, pracować’, stang. deorfan – litew. dìrbti ‘pracować’, dárbas ‘praca’ (tu może także orm. derbuk ‘sztywny, twardy’);
  • *fata- ‘garnek’, sgn. faz – litew. púodas (PIE *pōdos ~ *podos; por. jednak łac. pōtus ~ pottus ‘kubek, naczynie do picia’, skąd ang. pot);
  • *gnīdan- ‘trzeć’, stang. gnīdan ‘krzesać’, sgn. gnītan ‘rozcierać’ – łot. gnīde ‘przetarta skóra’ (pokrewne PS *gniti ‘gnić’, zob. tutaj);
  • *greipan- ‘chwytać’, goc. greipan – litew. griẽbti;
  • *keis- ‘żwir’, niem. Kies – litew. žieždrà, žiegždrà (tu może też fryg. gíssa ‘kamień’);
  • *laiza- ‘glina, ziemia gliniasta’, stisl. leir – prus. leyso;
  • *staba-, *stabi- ‘laska, kij’, *stabara- ‘pal’, ang. staff, stisl. stafr ‘kamień’ – prus. stabis ‘kamień’, litew. stãbas ‘słup’;
  • *swangra- ‘ciężarna’, sgn. swangar, niem. schwanger – litew. sunkùs ‘ciężki’;
  • *talgjan- ‘ciosać, rzeźbić, ciąć’, stisl. telgja – litew. dal̃gė ‘kosa’;
  • *targō-, *targōn- ‘oprawa, ogrodzenie, tarcza’, stang. targe, sgn. zarga ‘ogrodzenie’, niem. Zarge ‘odrzwia’ – litew. dar̃žas ‘ogród’;
  • *twalibi- ‘12’, goc. twalif, ang. twelve – litew. dvýlika;
  • *weru-, *werilō, *warzu- ‘warga’, goc. waírilō, stang. weler, stisl. vǫrr – prus. warsus;
  • *wrixō- ‘nadgarstek’, ang. wrist (< IE *wriḱ-sti-), sgn. rīho – litew. ríešas;
  • *xaima- ‘dom, ognisko domowe’, goc. *haims, stang. hām, ang. home – prus. caymis ‘wieś’, litew. kiẽmas ‘podwórze’, káimas ‘wieś’;
  • *xwaitja- ‘pszenica’, goc. hváiteis, nord. hveiti, ang. wheat, niem. Weizen – prus. gaydis [kaidīs] (litew. kviečiaĩ jest pożyczką nord.);
  • *xwalisa-, *xwaliza- ‘sum’, stisl. hvalr, sgn. walira, sgn. ang. wels, niem. Wels – prus. kalis; być może związane z łac. bālaena ~ ballaena i niem. Wal, ang. whale ‘wieloryb’, z czego też nowe polskie wal; możliwy jest też związek (genetyczny) z fińskim kala ‘ryba’.

Uwaga: kilka przykładów powtarza się także w językach starobałkańskich. Omówiono je niżej.

Słownictwo słowiańsko-germańskie

Wśród wyrazów słowiańsko-germańskich wymienia się:

  • *bьrgъ ‘kryjówka, chata, szałas’, czes. brh – goc. baúrgs ‘gród’;
  • *blědъ, pol. blady – stang. blāt (według Bańkowskiego jest to zrównanie wątpliwe, por. jednak ilir. Blaedarus);
  • *brestъ ‘gatunek wiązu’, pol. brzost – goc. bairhts ‘błyszczący’ (trudności semantyczne);
  • *borvь ‘kastrowane drobne zwierzę domowe’ – niem. Barch ‘wieprz’ (trudności fonetyczne);
  • *brъna ‘błoto, glina’, pol. brnąć ‘posuwać się przez grząski, błotnisty teren’ – goc. brunna ‘źródło’, stang. brunna, burna ‘potok’;
  • *dъlgъ ‘dług’ goc. dulgs (pokrewne stir. dliged < *dhl̥ghito- ‘prawo, obowiązek’, często uważane za zapożyczenie w słowiańskim);
  • *gadъ ‘gad, wąż’ – hol. kwaad ‘zły’ (por. litew. gė ́ da ‘wstyd, hańba’, prus. acc. gīdan z innym znaczeniem);
  • *kamy ‘kamień’ – germ. *hamara-, nord. hamarr ‘kamień, młot’, ang. hammer ‘młot’, niem. Hammer, por. niżej i nt. nieregularności ;
  • *vabiti ‘wabić, kusić, nęcić’ – germ. *wōp-, goc. wōpjan ‘wołać’, sgn. wuofan ‘narzekać’, ang. weep ‘płakać, lamentować’.

Jak widać, leksykalnych odpowiedniości słowiańsko-germańskich nie jest szczególnie dużo, a i tak większość z nich jest wątpliwa z takich czy innych powodów. Część to nie wspólne innowacje leksykalne, a wynik zapożyczeń równoległych zapożyczeń. Zbieżności tych nie należy mieszać z zapożyczeniami, omówionymi w innym artykule.

Ruchome k

Ciekawy problem stwarza wyraz kamień, zdający się pochodzić od *kāmōn z długa samogłoską w rdzeniu; w innych językach IE spotykamy postać wywodzącą się z *aḱmōn, por. litew. akmuõ ‘kamień’, skr. aśman- ‘kamień’, gr. ákmōn ‘kowadło’. W PS i germ. mogła zajść metateza: IE *(H)aḱm- > *ka(H)m-; forma germ. ma krótką samogłoskę w rdzeniu (metateza późniejsza niż w słow., już po zaniku laryngalnej?) i sugeruje pierwotną odmianę heteroklityczną *aḱmor, *aḱmen-. Istnieje hipoteza, że wyraz osiłek jest wtórnie skojarzony ze słowem siła i pierwotnie był związany z rdzeniem *aḱ- (w mitologii wschodniosłowiańskiej nazwa ta oznacza herosów posługujących się kamienną bronią).

Wyrazów indoeuropejskich z „ruchomym k”, interpretowanym jako ślad po laryngalnej, jest więcej. Oprócz wyrazu kamień, znanymi przykładami są:

  • pol. dziewierz ‘brat męża’, litew. dieverìs, skr. devár-, gr. dāḗr, łac. lēvir – orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur;
  • pol. dzwono ‘płat ryby’ < PS *zъvono, litew. žuvìs ‘ryba’, gr. ikhtkỹs (< *dhǵhuH-) – prus. suckis (< *dhǵhuk-), orm. jukn (< *dhǵhug-);
  • strus. jazьno ‘kozia skóra’, litew. ožỹs ‘kozioł’, ožkà ‘koza’ (z innego rodzaju metatezą?), prus. wosee (z nagłosowym w- będącym śladem ruchomego k?; z form bałt. także fińskie vuohi), skr. ajás ‘kozioł’, ajā́ ‘koza’, stir. ag ‘kozioł’; tu należą zapewne także gr. aĩks, gen. aigós ‘koza’, orm. aic, trac. aiz – PS koza (posądzane o rodowód turkijski lub semicki), koža ‘skóra (kozia)’, kožuxъ, alb. keth, kedhi ‘koziołek’, goc. hokul ‘płaszcz’, stang. hǣcen ‘koziołek’ (< *hōkīna-), ang. kid (zapożyczone?);
  • gr. myĩa, att. mỹa ‘mucha’, ngr. mýga (z wtórnym -g- [γ] ?), stisl. , litew. musià, mùsė, musìs, szw. dial. mausa, hol. dial. meuzie, alb. mizë (-zë zdrabniające), orm. mun < IE *muHj-,*muHsi- – pol. mucha, meszka, mszyca < *mous-, *musi- (bez śladu -H-) – łac. musca ‘mucha’ < *muksā, stsas. muggia ‘komar’, stang. mycg, sgn. mucka < *mukjōn; być może związane z izoglosą bałtosłowiańsko-indoirańską *moḱ(s)-, p. niżej;
  • gr. naũs, neõs ‘statek’, łac. nāvis, skr. nāu-, gr. néō ‘płynę’ (imperf. énneon < *e-snā-), łac. nāre ‘pływać’ – stsas. naco ‘czółno’, sgn. nacho, niem. Nachen, dial. Ache, gr. nḗkhō ‘płynę’, dor. nãkhō;
  • pol. ość, skr. ásthi ‘kość’, gr. ostéon, łac. ōs, gen.sg. ossis, het. ḫaštai – pol. kość, s-ch. kost ‘żebro’, łac. costa ‘żebro’;
  • pol. piorun, także Piorun – bóg gromu w panteonie słowiańskim, uroczysko Peryn′ koło Nowogrodu (miejsce kultu Pioruna), hetyckie perunaš ‘skała’ oraz Pirva, bóg miasta Kanesz, trac. peru ‘skała’, skr. parvata ‘góra’, alb. perëndí ‘bóg piorunów’, awest. Piran (imię mitycznego bohatera), grec. keraunós ‘błyskawica’, dalej łac. papāver ‘mak’ (wiązany z piorunem i śmiercią), rumuń. paparună, pirpirune ‘mak’ – obok litew. perkū́nas, ‘imię boga’ i ‘piorun’, perkū́nija ‘burza’, łot. pę̄̀rkôns ‘imię boga’ i ‘piorun’, prus. percunis ‘piorun’, stisl. Fjörgynn (m) i Fjörgyn (ż), goc. faírguni ‘grzbiet górski, góry pokryte dąbrową’, zachowane w zapożyczeniu Przeginia, stang. firgen ‘góra porośnięta lasem’, sgn. Fergunna ‘Rudawy’, fereheih ‘dąb jadalny’, stisl. fjǫrr ‘drzewo’, stisl. fura ‘sosna’, sgn. forha ‘sosna’, niem. Föhre oraz Kiefer ‘t.s.’ (sgn. kien-forha, pierwsza część o znaczeniu ‘pochodnia’), stang. furh, ang. fir ‘jodła’, niem. Forst ‘bór’ (sgn. *forhist), goc. fairƕus ‘świat’, stang. feorh ‘życie’, sgn. ferah ‘t.s.’, skr. parkatī- ‘święte drzewo figowe’ (w nind. zachowane pierwotne znaczenie: pargāi ‘dąb ostrolistny’), liguryjskie Nymphis Percernibus, wł. dial. porca ‘sosna’, gal. hercos ‘dąbrowa’, Hercynia, Arkynia ‘średniogórze niemieckie’, walij. perth ‘żywopłot’ (*kʷerkʷ-t-?), łac. quercus ‘dąb’, wenet. etnonim Quarquēni; skr. Parjánya- ‘bóg burzy’, w rdzeniu tym obserwujemy także wahania w nagłosie: IE *perH- ~ *perkʷ- ~ *pergʷ- ~ *kʷerkʷ- ~ *kerH-;
  • ang. row ‘rząd’, niem. reihen ‘fastrygować’, Reihe ‘linia, szereg, rząd’, śgn. rīhe, skr. rekha, lekha ‘linia, nacięcie, rysa’, gr. ereíkō ‘rozdzieram, przeszywam (włócznią)’, wal. rhwyg ‘szczelina’, litew. riekiù, riẽkti ‘kroić chleb’ – pol. kroić, łot. kreju, krìet ‘zbierać śmietankę’; w IE wahanie *Hreik- ~ *HreikH- ~ *kreiH- (chyba zmieszane z IE rdzeniem *ker- ‘kroić’, jednak uderza zestawienie słow. –litew.);
  • pol. świnia, pierwotnie przymiotnik o znaczeniu ‘świński’, aw. (gen.), alb. thi, ang. sow, swine, niem. Sau, Schwein, toch. B suwo, gal. sutegis ‘chlew’, łac. sūs ‘świnia’, gr. hỹs, sỹs – skr. sūkara ‘wieprz’, pers. xūk, łac. sucula ‘młoda świnia’, stang. sugu ‘locha’, szw. sugga, stir. soc, socc ‘ryj’, śwal. huch, hwch ‘świnia’, bret. houc'h, pcelt. *sukko- < IE *suH- ~ *suHk- ~ *suk- (por. zestawienie nieregularności);
  • pol. wieprz, germ. *ebura- ‘knur, wieprz, dzik’, niem. Eber, stang. eofor ‘dzik’, stnord. jǫfurr ‘książę’ (przenośne), łac. aper ‘wieprz’, trackie ébros ‘kozioł’ – gr. kápros ‘wieprz’, łac. caper ‘kozioł’, gal. gabros ‘t.s.’, ir. gabhar (por. artykuły o językach semickich i germańskich);
  • pol. żywy, łac. vīvus, skr. jīva- < IE *gʷiHwo- – stnord. kuikr ‘żywy’, stang. cuic ‘żywy’, ang. quick ‘szybki, żwawy’, trac. kik- < IE *gʷigʷo-.

Ruchome zwarte spółgłoski zębowe

W niektórych wyrazach zdarzają się z kolei „ruchome d-” i „ruchome t-”, będące być może śladem po spółgłoskach zwartobocznych typu dl, tl. Znanymi przykładami są:

  • pol. długi, cz. dlouhý, skr. dīrghá-, aw. darəga-, śpers. drang, npers. dirang, alb. gjátë (dial. gljátë), może goc. tulgus ‘stały, umocowany, nieruchomy’ – lit. ìlgas ‘długi’, łot. ilgs ‘długotrwały’, ang. long ‘długi’, łac. longus < *dlHgh-, *dlHongh-;
  • pol. dziewierz ‘brat męża’, litew. dieverìs, skr. devár-, gr. dāḗr, orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur – łac. lēvir < IE *daiwer-, *laiwer- (?);
  • pol. jaskółka, czes. vlaštovka, słowac. lastovička, ros. lastka, lastočka < *dhlaHsk-; zob. o innych problemach z tym wyrazem;
  • pol. jaszczur, jaszczurka, ros. jaščer, zestawia się z łac. lacerta i gr. drákōn ‘smok, wąż’, por. wahania w przykładzie „łza”; wyraz słow. może też być zapożyczony ; ciekawe mogą być dalsze związki tego wyrazu;
  • pol. język, PS *ęzy, prus. insuwis, litew. liežùvis, skr. jihvā́, aw. hizvā- (ż), hizū- (m), stłac. dingua, łac. lingua ‘język’ oraz gingīva ‘dziąsło’, stir. tengae ‘język’, śwal. tauawt (< *tn̥ǵhwāt-), goc. tuggo, sgn. zunga, niem. Zunge, ang. tongue, gr. glõtta, glõssa < *dln̥ǵuH-;
  • pol. kłak, wilkołak, stpol. też wilkołek, D wilkołka, cz. klk, vlkodlak, stcz. tlaka ‘zarost jako oznaka dojrzałości’, s-ch. dlaka ‘włosy, sierść’, PS *klъkъ, *tlъkъ, *klakъ, *tlakъ, prus. clokis ‘niedźwiedź’, litew. lokỹs ‘t.s.’, łot. lâcis ‘t.s.’, zach.-bałt. toponim Tlokunpelk ‘niedźwiedzie bagno’ < *tlāk-;
  • pol. leszcz, stpol. też kleszcz, ros. leszcz, ukr. liszcz, stcz. dlešč, cz. dlešec < *tlěščь (związane z klaskać, cz. tleskati < *tlēsk-).

Poza tym wymienia się tu wyrazy nieznalezione w słowiańskim:

  • skr. áśru ‘łza’, aw. asrū-, litew. ašarà, ãšara, łot. asara, toch. А ākär bez spółgłoski nagłosowej wobec gr. dákry, dákryon, dákryma, stłac. dacruma, łac. lacruma, lacrima, (z l- tłumaczonym jako wpływ sabiń.), stir. dér, wal. deigr, pl. dagrau, korn. dagr, goc. tagr, stnord. tār (<*taxr-), stang. tæhher, tear, teagor, sgn. zahar i trahan, niem. Zähre oraz Träne, orm. artausr, pl. artasukʰ, z wahaniem nagłosowych *d- / *l- / *dr- (odpowiednik słow. *slьza jest związany ze śliski) < *dlaḱ-;
  • łac. dulcis ‘słodki’, gr. gleũkos, glykýs, myc. dereuko < *dlkú-, tu też pewnie orm. kʰałcʰr (słow. *soldъkъ jest związany z nazwą soli);
  • stłac. dautia (pl. n) ‘dary dla posłów i znaczniejszych gości’, łac. lautia (chyba związane z lautus ‘znaczny, okazały’).

Germańsko-bałtosłowiańskie zbieżności gramatyczne

Między językami germański, bałtyjskimi i słowiańskimi (określane łącznie jako północnoindoeuropejskie) można też znaleźć zbieżności gramatyczne, pochodzące najprawdopodobniej z czasów, gdy PIE dialekty, z których rozwinęły się te 3 grupy językowe, sąsiadowały ze sobą.

  1. Brak odróżnienia IE *a od *o (podczas gdy i były pierwotnie rozróżniane, co zachował w pewnym stopniu litewski), przy tym zamiana IE w *a (zmieszanie z pierwotnymi *a i *o) w sylabie początkowej i całkowita redukcja tego dźwięku w sylabach dalszych, np. PIE *dhug(h)əter- > goc. daúhtar, litew. duktė͂, scs. dъšti wobec gr. thygátēr, skr. duhitár-.
  2. Sonanty rozwijają się tak samo przed spółgłoską i przed samogłoską (co możliwe po zaniku laryngalnej). Rozwój jest niezależny od obecności laryngalnej, przy czym w BS pozostają różnice intonacyjne.
  3. Najbardziej znaną cechą jest występowanie spółgłoski -m- w końcówkach deklinacyjnych tam, gdzie inne języki wykazują -bh-, np. dat. pl. goc. nahtim, litew. naktìms, scs. noštьmъ, pol. nocom, por. łac. noctibus, skr. naktibhyaḥ, gr. instrumentalne -phi. Ślady końcówek z -bh- zachowane są tylko w zaimkach (por. pol. ciebie, tobie).
  4. W grupie -rn- przed spółgłoską drugi element ma funkcję sylabiczną, np. goc. drunkum ‘piliśmy’ (< PIE *dhrng-), litew. krintù ‘zginam’, scs. kręnǫti (w pol. tylko kręcić; < PIE *krnt-), por. skr. kr̥ntáti.
  5. Dawna partykuła *ḱi funkcjonuje jako zaimek wskazujący, por. goc. himma daga ‘dziś’, litew. šìs, scs. , pol. do siego roku, dziś, latoś.
  6. Przymiotniki tworzy charakterystyczny przyrostek *-isko-, np. goc. gudisk, litew. diẽviškas, scs. božьskъ ‘boski’.
  7. Pełne dziesiątki nie są wyrażane starymi liczebnikami IE (może z wyjątkiem ros. девяносто), lecz przy pomocy nowych formacji w rodzaju goc. þreis tigjus ‘30’, litew. trýs dẽšimtys, scs. trije desęte, tri desęti, pol. trzydzieści., por. łac. trīgintā.
  8. We wszystkich 3 grupach istnieje wspólny liczebnik dla wyrażenia ‘1000’, który można rekonstruować jako *tūtḱmti-: goc. þūsundi, litew. tū́kstantis, scs. tysǫšti.
  9. W grupie germańskiej i bałtyjskiej podobnie tworzone są liczebniki ‘11’ i ‘12’, zob. wyżej.
  10. Ponadto w grupie germ. i słow. istnieją pary czasowników nieprzechodnich na -ne- i przechodnich na -ei-, np. goc. usgeisnan : usgaisjan ‘przestraszyć się : przestraszyć’, scs. užasnǫti sę : užasiti.

Bałtosłowiańskie zbieżności gramatyczne

Szczególnie wiele innowacji fonetycznych i gramatycznych łączy języki bałtyjskie i słowiańskie, i fakt ten ostatecznie rozstrzyga o ich łączności genetycznej. Zwolennicy przeciwstawnego poglądu (jak A. Bańkowski, H. E. Mayer) fakty te ignorują (najczęściej nawet nie wzmiankując ich w swoich pracach) z niewiadomych powodów.

  1. Wszystkie spółgłoski uległy palatalizacji przez następujące *j. Pierwotny dyftong *eu rozwinął się wcześniej w *jau, a powstałe w ten sposób *j również uczestniczyło w palatalizacji.
  2. Dawne PIE sonanty uległy rozszczepieniu na *im|*um, *in|*un, *il|*ul, *ir|*ur. Zakłada się, że postacie z *u występowały pierwotnie tylko po tylnojęzykowych, co jednak zatarła analogia. Istnieje też możliwość, że w języku prabałtosłowiańskim ani w dialektach PIE, z których się rozwinął, nigdy nie doszło do powstania sonantów, a powstałe pary są wynikiem redukcji nieakcentowanych protoindoeuropejskich grup *em|*om itd. Warto zwrócić przy tym uwagę, że zredukowane PIE *e, *o (zmieszane z *a) dają w prabałtosłowiańskim *i, *u, w wyniku czego rozwijają się alternacje *e : *i oraz *a : *u, nieznane w innych językach IE. Por. np. PS *žerti : *žьrǫ (choć w litew. gérti : geriù z inną budową czasu teraźniejszego, por. jednak gìrtas ‘pijany’).
  3. Dawne (rzadkie) połączenia *i, *u + *m, *n, *l, *r pierwotnie zachowały w BS odrębność, przy czym *in, *un wykazywały wcześnie tendencję do rozwoju w długie *ī, *ū, por. polskie ryś < *lūši- wobec gr. lynks, PIE *lu-n-ḱ- (< *luḱ-n- ?).
  4. PIE połączeniom sonant + laryngalna odpowiadają połączenia *īm|*ūm, *īn|*ūn, *īl|*ūl, *īr|*ūr (dawna długość zachowana jest do dziś w postaci intonacji akutowej w litewskim czy serbsko-chorwackim).
  5. Z PIE połączeń samogłoska + m, n, l, r, j, w + laryngalna powstały długie dyftongi (*ēm, *ām itd.), a śladem dawnej długości jest odpowiednia intonacja zachowana w pewnych językach do dziś. Inne języki IE zatraciły tego rodzaju różnice intonacyjne.
  6. Akcent cofał się z samogłoski krótkiej na poprzedzającą grupę samogłoska (dwugłoska) + laryngalna, powodując jej intonację akutową, np. s-ch. zȅt ‘zięć’, litew. žéntas wobec gr. gambrós (nie jest jasne, czy w IE rdzeń miał tu rzeczywiście postać *ǵenH-, a forma grecka jest wynikiem zaniku laryngalnej przed płynną, czy też wyraz uległ w BS wpływowi rdzenia *ǵenH3- ‘znać’), litew. kárvė ‘krowa’, ros. koróva wobec gr. kera(w)ós ‘rogaty’ (IE kentum *kerHwó-). Przy braku laryngalnej intonacja pozostawała cyrkumfleksowa, nie było też przesunięcia miejsca akcentu, np. ros. zub, zúba ‘ząb’, s-ch. zȗb, zȗba wobec gr. gómphos ‘sworzeń’, skr. jámbha- ‘ząb’.
  7. Dawne PIE preglottalizowane dźwięczne *b (o ile istniało), *d, *ǵ, *g (i zmieszane z nim *gʷ) rozwinęły się w grupy z laryngalną *Hb, *Hd, *Hǵ, *Hg, czego efektem było wzdłużenie poprzedzającej samogłoski i jej akutowa intonacja (reguła Wintera). W wyniku tej zmiany IE rdzenie *ed- ‘jeść’, *sed- ‘siedzieć’ mają w bałtosł. postać *ēd-, *sēd-. Wzdłużenie wynikające z omawianej reguły wykazuje także zaimek 1 osoby, scs. azъ < *ězu wobec łac. ego, gr. egō itd. W czasownikowym rdzeniu *bēg- (pol. biegać) doszło prawdopodobnie do redukcji dyftongu: PIE *bheug- > *bheuHg- > *bēg-.
  8. Morfologicznemu wzdłużeniu ulegały liczne formacje, m.in. iterativa z przyrostkiem *-āje, w tym także formacje zawierające stopień redukcji, skąd alternacje *i : *ī, *u : ū, np. *suptei : *sūpātei, litew. súpoti ‘potrząsać’, pol. sypać, a nawet całe łańcuchy alternacji *e : *i (stopień redukcji, p. wyżej) : *ī (wzdłużony stopień redukcji), dobrze zachowane w scs. Wzdłużeniu ulegał też stopień zerowy w formacjach typu *wīdētei (litew. pavydė́ti ‘zazdrościć’, pol. widzieć), *dūsētei (litew. dūsė́ti, pol. dyszeć), *kūpētei (litew. kūpė́ti, pol. kipieć). Niejasne (może spowodowane analogią) jest wzdłużenie w rdzeniu *sēk- ‘siec, ciąć’.
  9. Zastąpienie dawnego gen. sg. tematów na -a- (IE -o-) przez ablativus. Dawny dopełniacz jest jednak zachowany w pruskim (końcówka -as), który w ogóle wykazuje nieco mniej podobieństw do słowiańskiego (za to szereg dodatkowych zbieżności z germańskim).
  10. Wytworzyły się abstrakta odwerbalne z przyrostkiem *-ima-, np. litew. piešìmas ‘rysowanie’, scs. pisьmo ‘pisanie’.
  11. Innym BS przyrostkiem abstraktów jest *-ībā (PS *-ibā), np. litew. ganýba ‘wypas’, PS *gonьba ‘polowanie, pogoń’.
  12. Nazwy działacza z przyrostkami *-āja-, *-ēja-, np. litew. artójas ‘rolnik’, scs. ratajь, litew. siuvė́jas ‘szewc’, PS *šьvějь (zachowane w staroruskim). W greckim formacji tej odpowiadają rzeczowniki na -ētēs, w rodzaju poiētḗs.
  13. Nazwy działacza z przyrostkiem *-ika-, np. litew. siuvìkas ‘szewc’, PS *šьvьcь.
  14. Nazwy zdrobniałe z przyrostkiem *-ītija- (PS *-ītja-), np. litew. sūnýtis ‘synek’, scs. otročištь ‘chłopczyk’, pol. dziedzic, księżyc.
  15. Toponimy tworzone przyrostkami *-iska-, *-iskija-, por. litew. Kùpiškis ‘miejsce nad rzeką o nazwie Kupà’, strus. Polotьskъ (Połock) od rzeki Polota., por. też polskie -isko, dawne -iszcze (*-īska-, *-īskja-).
  16. Złożona odmiana przymiotnika określonego z zaimkiem *ja (IE *jo-) jako postpozycją, np. litew. geràs-is, scs. dobrъ-jь.
  17. Przyrostek *-ininka- (skąd *-inīka-, ale w liter. litew. -ininkas, łot. -ieks), np. litew. dial. arklinỹkas ‘stajenny’, scs. dlъžьnikъ ‘dłużnik’.
  18. Stopień wyższy z sufiksem *-ējas- : *-ējās-, np. litew. superlativus geriáus, scs. starějь, ż starějьši (z uogólnieniem stopnia redukcji).
  19. Liczebnik ‘9’ ma nagłosowe d- w miejscu IE n- (wpływ ‘10’?): PS *devętь, litew. devynì; pruski zachował formę newīnts.
  20. Formy przypadków zależnych zaimka 1. osoby oparte na *men- ~ *man-., np. gen. litew. manę̃s, scs. mene.
  21. Zastąpienie zaimka wskazującego IE *so, *sā przez *tas, *tā: litew. tàs, tà, scs. tъ, ta.
  22. Czasowniki na *-auje- : *-awā- w miejsce IE formacji atematycznych z przyrostkiem -*u-, np. litew. keliáuja ‘podróżuje’ : keliãvo ‘podróżował’, psłow. *kupujetь ‘kupuje’ : *kupova ‘kupował’.
  23. Nowy czas przeszły (preteritum) z przyrostkami *-ā, *-ē, dobrze zachowany w bałtyjskim (gdzie wyparł całkiem dawny aoryst sygmatyczny) i częściowo także w słowiańskim, np. litew. pir̃ko ‘kupował’ : per̃ka ‘kupuje’, scs. pьsa, aoryst ‘pisał’ : pišetъ ‘pisze’; litew. vẽdė ‘wiódł’, scs. imperfekt veděaxъ (formacja złożona, w pierwszym członie dawne preteritum *vedě).
  24. Przypadki zależne imiesłowów tworzone z przyrostkiem *-ja-., np. gen. sg. litew. nẽšančio, scs. nesǫšta ‘niosącego’, litew. nẽšusio, scs. nesъša ‘tego, który niósł’.
  25. Niezwykła postać czasownika ‘dać’, opartego na PIE *didoH- : *didə-, który w BS odmienia się, przybierając w czasie teraźniejszym formy *dōdmi, *dōdsi, *dōsti, *dōdme itd., por. stlitew. duosti, scs. dastъ ‘daje, da’.

Argumenty przeciwników pokrewieństwa bałtosłowiańskiego

Przeciwnicy pokrewieństwa bałtosłowiańskiego przemilczają wymienione podobieństwa i powołują się na takie fakty językowe jak:

  1. różnica IE *ā : *ō zanikła w słowiańskim, ale jest zachowana w bałtyjskim (różnica trywialna wynikająca ze zlania się tych samogłosek w słowiańskim już w okresie samodzielnego rozwoju; paralelna zmiana nastąpiła też w języku pruskim wśród języków bałtyckich);
  2. IE *s w pewnych warunkach (wedle najczęściej podawanej reguły, po *r, *u, *k, *i) rozwija się w x w słowiańskim, podczas gdy w š w bałtyjskim (powoływanie się na tego rodzaju argument powinno być poczytane jako dowód braku wiedzy lingwistycznej – przecież w procesie zmiany szczelinowej zębowej s w welarną x dźwięk typu š musiał występować na pewnym przejściowym etapie, a zatem stan bałtyjski jest po prostu starszy od słowiańskiego; na zahamowanie zmiany w bałtyjskim na pewnym etapie wskazuje też przypuszczalne cofnięcie š > s w wielu pozycjach – faktycznie, zmiana *s > š w bałtyjskim jest w miarę konsekwentna jedynie po *r);
  3. zachowanie IE grupy *sr w bałtyjskim, podczas gdy przechodzi ona w str w słowiańskim (wyjaśnienie jest analogiczne jak w pkt. a);
  4. występuje różnica w rozwoju IE *ks-, które w bałtyjskim daje sk-, natomiast w słowiańskim x- lub sk- (ale przecież rozwój słowiański jest przynajmniej częściowo zbieżny z bałtyjskim);
  5. w słowiańskim obowiązuje „prawo otwartej sylaby”, nieznane w bałtyjskim (gdyby autorzy tego „odkrycia” choćby pobieżnie przejrzeli literaturę podręcznikową dotyczącą tego tematu, dowiedzieliby się zapewne, że omawiana reguła fonetyczna działała bardzo późno, u końca okresu jedności słowiańskiej, a więc jest późną słowiańską innowacją i nie może być dowodem na brak pokrewieństwa bałtosłowiańskiego);
  6. słowiański podlegał trzem palatalizacjom, które nie są znane w bałtyjskim (kolejna słowiańska innowacja, która nie może być brana pod uwagę jako dowód braku pokrewieństwa);
  7. w słowiańskim znajdujemy sufiks *-teli-, którego brak w bałtyjskim; poza PS znany jest w hetyckim (brak jakiegoś sufiksu w jednej grupie przy obecności w innej grupie nie może być dowodem braku ich pokrewieństwa, bo przecież nie wszystkie elementy językowe przechowują się we wszystkich językach potomnych);
  8. podobnie jak hetycki, ale w przeciwieństwie do bałtyjskiego, słowiański używa sufiksu -es- do tworzenia nazw części ciała: *uxo, *oko, *tělo (~ *telo), D *ušese, *očese, *tělese (formy takie zdają się być pozostałością tworów ogólnoindoeuropejskich, są jednak w zaniku i ich ślady spotykamy tylko w pewnych słowiańskich dialektach, np. polski zna co prawda przymiotnik cielesny, który dowodzi istnienia dawnego dopełniacza *tělese, ale nie przechował żadnych śladów oczekiwanych postaci **uszesa, **oczesa; w językach bałtyjskich mogły więc zaniknąć całkowicie);
  9. liczebniki słowiańskie tworzone są nieznanym w bałtyjskim sufiksem -ti-: pętь, šestь, devętь, desętь (kolejna słowiańska innowacja, polegająca na użyciu dawnych rzeczowników odliczebnikowych o znaczeniu ‘piątka’, ‘szóstka’ itd. w znaczeniu zwykłych liczebników; jej nieobecność w bałtyjskim dowodzi tylko tego, że innowacja ta pojawiła się już po zerwaniu jedności bałtosłowiańskiej);
  10. bałtyjski ma sufiks IE *-mo- w liczebnikach porządkowych, podczas gdy słowiański ma *-wo-, np. litew. pìrmas = scs. prьvъ ‘pierwszy’ (argument ten jest po prostu nieprawdziwy i świadczy o braku rzetelności krytyków pokrewieństwa bałtosłowiańskiego, przecież siódmy, ósmy mają właśnie IE *-mo-!);
  11. liczebniki ‘11’, ‘12’ w bałtyjskim odpowiadają formacjom germańskim, ale nie słowiańskim (istotnie, jest to jedna z szeregu bałtyjsko-germańskich zbieżności językowych, której jednak można przeciwstawić cały szereg zbieżności słowiańsko-germańskich);
  12. zachowanie w pruskim i starolitewskim IE końcówki 1 sg. *-mai (brak śladów tej końcówki w słowiańskim nie dowodzi dokładnie niczego, jak każdy argument ex nihilo; to samo wyjaśnienie można zresztą zastosować do punktu poprzedniego i do uwagi na temat sufiksu *-teli-);
  13. zarówno w bałtyjskim, jak i w germańskim odmiana przymiotników różni się od odmiany rzeczowników i zawiera końcówki zbieżne z deklinacją zaimków (po raz kolejny należy przypomnieć, że istnieją też podobne zbieżności germańsko-słowiańskie; cecha ta mogła rozwinąć się niezależnie w obu grupach, gdyż końcówki zaimkowe są dość powszechnie przenoszone do deklinacji przymiotników, a nawet rzeczowników);
  14. do tworzenia imiesłowów przeszłych słowiański używa sufiksu -l-, nieznanego w bałtyjskim (kolejny argument ex nihilo);
  15. końcówka 1 sg. czasowników tematycznych kontynuuje IE *-ō, podczas gdy w słowiańskim mamy końcówkę -ǫ < *-om (w słowiańskim mamy do czynienia z innowacją powstałą po oddzieleniu od bałtyjskiego);
  16. czasowniki bałtyjskie posiadają infiksy -n- i -st-, których nie ma w słowiańskim (po raz kolejny mamy do czynienia z nierzetelnością lub niewiedzą krytyków jedności bałtosłowiańskiej, przecież infiks -n- występuje w słowiańskim, np. scs. sędǫ : sěsti ‘siąść’, natomiast -st- nie jest infiksem, ale sufiksem, który jest najwyraźniej innowacją bałtyjską rozwiniętą po oddzieleniu się słowiańskiego);
  17. bałtyjski nie odróżnia 3 sg. od 3 pl., podczas gdy słowiański odróżnienie to zachował (kolejna innowacja bałtyjska, której obecność nie przeczy pokrewieństwu bałtosłowiańskiemu, a jedynie dowodzi okresu wspólnego rozwoju języków bałtyjskich);
  18. w bałtyjskim nie ma śladów aorystu sygmatycznego, obecnego w słowiańskim (argument ex nihilo, warto go zestawić ze wspólnymi bałtosłowiańskimi innowacjami w tworzeniu czasu przeszłego, omówionymi powyżej, z których w jasny sposób wynika, że innowacje te wyparły stare czasy przeszłe całkowicie w bałtyjskim, a częściowo w słowiańskim, który w tym punkcie okazał się po prostu bardziej zachowawczy);
  19. bałtyjski posiada przymiotniki z sufiksem -inga-, których śladów brak w słowiańskim (istnienie innowacji w jednej grupie przy ich braku w innej grupie nie dowodzi jeszcze braku pokrewieństwa, poza tym jak się wydaje, na ślady tego sufiksu można jednak w słowiańskim natrafić, choć niekoniecznie w tworach o znaczeniu przymiotników);
  20. w bałtyjskim obecny jest sufiks deminutywny -l-, który w tej funkcji w słowiańskim jakoby nie występuje (kolejny argument ex nihilo).

Jak widać z powyższej analizy i dołączonych uwag, nie ma ani jednego dowodu braku pokrewieństwa bałtosłowiańskiego, gdyż lista rozbieżności nie jest jeszcze żadnym dowodem. Niektórzy nie mogą jakoś zrozumieć prostej prawdy, że brak jakiejś cechy o niczym nie świadczy i dlatego generalnie trudniej jest dowieść braku pokrewieństwa niż jego istnienia. Gdyby posługiwać się tą metodą, łatwo można by „dowieść”, że np. polski i rosyjski nie są ze sobą spokrewnione, bo np. w polskim dawne ŕ przeszło w rz, a w rosyjskim nie (tak samo w słowiańskim miały miejsce rozmaite palatalizacje, a bałtyjskim nie).

Dowodem braku bezpośredniego pokrewieństwa języków bałtyjskich i słowiańskich byłoby istnienie języków siostrzanych, tj. najbliższych bałtyckiemu i słowiańskiemu. Należałoby wówczas przytoczyć listę wspólnych innowacji bardziej licznych lub bardziej istotnych niż te, które podaje się dla uzasadnienia pokrewieństwa bałtosłowiańskiego. Co prawda niektórzy przeciwnicy pokrewieństwa bałtosłowiańskiego próbują wskazać Traków jako grupę siostrzaną Bałtów, a Albańczyków jako grupę siostrzaną Słowian, jednak odpowiedniej listy argumentów nie są w stanie przedstawić.

Gdyby nie istniało bliskie pokrewieństwo Bałtów ze Słowianami, nie istniałyby także liczne wspólne innowacje (cechy wspólne dla obu tych grup językowych, tak leksykalne, jak i gramatyczne, niewystępujące ani w prajęzyku, ani w innych językach IE), omówione powyżej. Przeciwnicy pokrewieństwa bałtosłowiańskiego najczęściej do innowacji tych w ogóle się nie odnoszą, co jest koronnym dowodem ich nierzetelności i nienaukowości ich wywodów. Nie jest bowiem sztuką zgromadzić choćby setki argumentów dla poparcia własnej tezy – sztuką jest objaśnienie faktów, które tezy tej nie popierają, w taki sposób, jak powyżej uczyniono z argumentami przeciwników pokrewieństwa bałtosłowiańskiego. A takich objaśnień właśnie tym przeciwnikom brakuje.

Na koniec nie bez znaczenia jest fakt, że tezie o braku pokrewieństwa bałtosłowiańskiego nader często towarzyszą elementy polityczne i nacjonalistyczne, na które w nauce nie ma miejsca (z tego samego powodu z dużym dystansem należy na samym wstępie podejść do tak zwanej hipotezy autochtonicznej pochodzenia Słowian, omówionej i skrytykowanej w innym artykule). Można od biedy zrozumieć urazy Litwinów do Słowian, a zwłaszcza Polaków, wynikające ze złożonej historii obu narodów, nie można jednak zrozumieć prób nadawania naukowego charakteru nacjonalistycznym mitom czyniącym ze Słowian potomków niewolników zdobytych przez Bałto-Traków na przodkach Albańczyków zamieszkujących niegdyś Karpaty (zob. np. tutaj i tutaj) i sławiącym Bałtów jako prawowitych spadkobierców indoeuropejskich bohaterów, zagrażających innym ludom, które zmuszone były błagać o ochronę Imperium Rzymskie.

Słownictwo bałtosłowiańsko-indoirańskie

Łatwo znaleźć odpowiedniości bałtosłowiańsko-indoirańskie, które prawdopodobnie są liczniejsze nawet niż bałtosłowiańsko-germańskie, choć gorzej poznane. Mamy tu więc:

1) izoglosy bałtosłowiańsko-indoirańskie (pośrednio popierające tezę o pokrewieństwie BS); niektóre mają nawiązania w innych językach IE:

  • *a – litew. – skr. āt ‘potem, i, tak’, aw. āat;
  • *avě ‘na jawie; jawnie, jasno, otwarcie’ – litew. ovyje ‘na jawie’ – skr. āvíṣ ‘otwarcie, jawnie’, aw. āviš;
  • *azьno ‘kozia skóra’ – litew. ožìnis ‘kozi, koźli’ – skr. ajína n ‘skóra’;
  • *ba – litew. ba ‘oczywiście’ – aw. bā partykuła wzmacniająca;
  • *bez (przyimek) – łot. bez, litew. – skr. bahis ‘na zewnątrz’;
  • *čadъ, *kadъ ‘dym, czad’, *kaditi – prus. accodis ‘wędzarnia’ – skr. kadru- ‘brązowy’;
  • *čarъ, *čara ‘magia, gusła, czary’ – litew. kẽras ‘czary’ – aw. čārā- ‘środek (pomocniczy)’ (od kar- ‘robić’; brak w ind., formy słow. i irań. są identyczne, podczas gdy bałt. różni się iloczasem);
  • *čisti, *čьtǫ ‘czytać, poważać’, *čitati, *ščitati ‘liczyć’, ukr. citátysja ‘nudzić, męczyć’ – litew. skaitýti ‘liczyć, czytać’ – skr. cétati ‘myśli, poznaje, rozumie’, aw. čikiθā̊ ‘przemyślany, rozważony’;
  • *čьrnъ ‘czarny’ – prus. kirsnan – skr. kr̥ṣṇá-;
  • *desnъ ‘prawy’ – lit. dẽšinas – skr. dakṣina-, aw. dašina-;
  • *griva ‘grzywa’ – łot. griva ‘ujście rzeki’ – skr. grīvā́- ‘kark, szyja’, aw. grīvā- ‘kark’;
  • *klěsnǫti ‘zacisnąć (kleszczami)’ – litew. klìšė ‘kleszcze raka’ – skr. klíśṇā́ti- ‘dokucza, męczy’, klḗśa- ‘ból, dolegliwość’;
  • *kortь, *kortъ ‘raz, -kroć’ – litew. kar̃tas ‘raz’, dù kartùs ‘dwa razy, dwakroć’, kártis ‘szereg’ – skr. sakr̥t ‘jeden raz’, kr̥tvas ‘t.s.’;
  • *kupa ‘kupa, sterta’ (w łużyckich ‘wzgórze’) – litew. kaũpas ‘kupa’, kúopa ‘grupa ludzi’ – stpers. kaufa- ‘grzbiet górski’ (IE *koupH-; brak w ind., uderza zbieżność znaczeń irań. i słow.; por. też ang. heap ‘kupa, stos’, niem. Haufe < *koub-);
  • *kyša ‘kiszka’ – litew. kūšỹs, łot. kũsis, kũsa ‘kobiece włosy łonowe’, litew. kiaũšis ‘jądro’ (anat.), káušas ‘czerpak’ – skr. kukṣí- ‘brzuch, łono, wklęsłość’, kóśa- ‘zbiornik, skarbiec, pochwa’;
  • *kъrnъ ‘okaleczony’ (ros. kórnyj ‘niski’) – łot. dial. kuorns ‘głuchy’, litew. kur̃čias, kurlas – skr. kīrṇá- ‘skaleczony’, karṇá- ‘z obciętym uchem’, aw. karəna- ‘głuchy’, oset. kur-æf-cæg ‘mający krótką szyję’;
  • *mě́sto ‘miejsce’ (akut), *město ‘miasto’ (cyrkumfleks, por. czes. místo ‘miejsce’ : město ‘miasto’) – litew. maĩstas ‘żywność’ (ale *mintō ‘mieszkam’) – aw. maēθana- ‘mieszkanie, dom bogów i ludzi’ (brak w ind.);
  • *mosъ-, *moso- być może widoczne w ros. mosólitʹ ‘dokuczać, usilnie prosić’, głuż. mosćić so, mosćeć so ‘roić się’ (< *mosъtъ ‘rój’) – litew. mašóju, -ti ‘spłodzić dziecko’, mãšalas ‘komar’, mãkatas ‘meszka’ (z rozwojem kentumowym), łot. masalas ‘giez’ – skr. maśáka- ‘bolimuszka, komar’, mákṣ-, mákṣā, makṣikā ‘mucha, pszczoła’, aw. maxśī ‘mucha, komar’ (zob. także o innych nazwach muchy);
  • *nikъ(to), *ničь(to) ‘nikt, nic’ (formy bez -to w strus. i słoweń.) – litew. niẽkas ‘nikt, nic’ – aw. naēčiš ‘żaden’, naēčit ‘nic’ (brak w ind.);
  • *otъlěkъ ‘pozostałość, reszta’ (w scs.) – litew. ãtlaikas ‘t.s.’ – skr. atirḗka- ‘resztki, szczątki’ (dokładny odpowiednik; rdzeń PIE *loikʷ-);
  • *pazduxa ‘pacha’ (słoweń. pȃzduxa, poza tym *pazuxa) – wsch.łot. pazuse – skr. dṓṣ-, dōṣṇá- ‘przedramię, dolna część przedniej kończyny zwierzęcia’, aw. daoš- ‘ramię, bark’ (w BS *pōs ‘przy’);
  • *paža ‘ramię’ (czes. paže), *paxa, *paxy ‘pachwina’ – łot. paksis ‘róg domu’ – skr. pákṣa- ‘ramię, skrzydło’, pakṣas- ‘bok, bark, połowa’, pājasya- ‘pachwina’ (łac. pectus ‘pierś’ jest nieco bardziej odległe semantycznie i morfologicznie);
  • *pьrsь ‘pierś’ – litew. dial. pìršys (pl.) ‘przednia część końskiej piersi’ – skr. párśu- ‘żebro; wygięty nóż’, aw. parəsu- ‘żebro’, pərəsu- ‘bok, żebro’, oset. fars ‘strona, okolica’;
  • *ritь ‘rzyć, tyłek’ (ale także strus. ‘kopyto’) – litew. ríetas ‘udo, lędźwie, szynka’ – pers. rit ‘tyłek’ (bez ind., ale jest w orm. eri, por. niżej);
  • *sirъ ‘sierota’ – litew. šeirỹs ‘wdowiec’, šeirė͂ ‘wdowa’ – aw. saē ‘sierota’ (bez ind.; IE *orbho- przyjęło w słow. znaczenie ‘niewolnik’);
  • *sivъ ‘siwy’ – litew. šývas ‘biały, siwy (o maści konia)’ – skr. śyāvá- ‘ciemny, ciemnobrązowy’, aw. syāva- ‘czarny’;
  • *sórka, *svórka ‘sroka’ (ros. soróka, scs. svraka, serb. svrȁka) – litew. šárka, prus. sarke – skr. śārikā ‘sroka indyjska’ (por. też nazwy innych ptaków w innych językach satəm: orm. sareak ‘szpak’, alb. sorrë ‘wrona’ < *ḱwērnā);
  • *svętъ ‘święty’ – litew. šveñtas ‘t.s.’ – aw. spənta- ‘t.s.’ (bez ind., IE *ḱwen-, por. germ. *xunsla- ‘ofiara’, np. w gockim hunsl-);
  • *sъčetь ‘szczecina; szczotka; szczeć’ – litew. šùkos (pl.) ‘grzebień’, łot. suka ‘szczotka, zgrzebło, czesak’ – skr. śūka- ‘żądło, ość kłosa’, aw. sūkā- ‘igła’;
  • *tъščь ‘czczy, pusty, błahy, daremny’, scs. sъtъsnǫti ‘zirytować się’, czes. stesknouti se ‘poczuć smutek’, stesknouti si ‘skarżyć się’ – litew. tùščias ‘pusty’, łot. tukš ‘wolny, pusty, czczy’ – skr. tucchá-, tucchyá- ‘pusty’, aw. tusən ‘tracą równowagę’, baluczi tusag ‘zgubić się’;
  • *větъ ‘rada’, *větje ‘zjazd, wiec’ – lit. dial. vaitenù ‘osądzam’, prus. waitiāt ‘mówić’ – aw. vaēθ- ‘sądowy’, vaēθā- ‘wyrok’ (bez ind.);
  • *xudъ ‘chudy, biedny, mizerny’ – litew. skaudùs ‘kruchy; bolesny; rzęsisty; skory’ – skr. kṣudrá- ‘drobny, niski’, kṣódati ‘kruszy, ubija, rozciera, druzgocze’; możliwe też zestawienie z skr. kṣodhuka- ‘głodny’, kṣudhyati ‘głoduje’;

2) izoglosy wyłącznie słowiańsko-indoirańskie (bez bałtyjskich):

  • *baviti ‘bawić’, pierwotnie ‘powodować trwanie’ – skr. bhāvayati ‘stwarza, ożywia’;
  • *bogъ ‘bóg’ – awestyjskie baɣa, staroperskie baga ‘pan, bóg’; wyraz ten jest również epitetem pomniejszych bóstw w skr. – bhaga-; w indoirań. znaczy też ‘udział, dola, bogactwo’;
  • *burьnъ ‘burzliwy, burzowy’ (ros. burnyj) – skr. bhū́rṇiḥ ‘wściekły, gniewny’ (nadto orm. buṙn ‘burzliwy, gwałtowny’ – w innych językach IE również istnieją podobne wyrazy, ale nigdzie poza tym nie ma formy i znaczenia takich jak w porównywanych grupach);
  • *čajiti sę ‘czaić się’ – skr. cāyati ‘zauważa, spostrzega, troszczy się’;
  • *čьstь ‘cześć, szacunek’ – skr. cítti- ‘myślenie, zrozumienie’, aw. čisti- ‘t.s.’ (derywat od *čisti, por. wyżej);
  • *gajati ‘krzyczeć, krakać’ (w strus.) – skr. gā́yati, gā́ti ‘śpiewa’ (por. reduplikowane toch. A kāk ‘krzyczał’);
  • *gatati ‘przepowiadać, wróżyć’, stpol. gatać ‘rozmawiać, rozważać’, por. gadać – skr. gā́thā- ‘pieśń, werset’, aw. gāθā ‘pieśń religijna’ (derywat od poprzedniego; w irań. i słow. związek z magią);
  • *goldъ ‘głód’ – skr. gárdha- ‘chciwość’, aw. gərəða- ‘chciwy’ (por. też skr. gr̥dhra-, aw. gərəða- ‘śpieszny’); por. niżej *žьlděti;
  • *jędrъ ‘silny, jędrny’ (oraz *jędro ‘pestka, jądro’) – aw. indra- ‘Indra’, skr. índra- ‘silny; Indra’, indriyá- ‘moc; potencja’; wyraz ten znany też w toponimii bałt. (Indus, Indura, Indra, Indrajà, Indrica) oraz w gr. hadrós ‘bujny, dojrzały, silny, krępy’ < IE *jn̥dro-;
  • *kъn ‘ku’ – skr. i aw. kam, podobnie jak w słow. łączące się z dat.;
  • *Mara ‘demon śmierci’ (por. też pol. Marzanna, czes. Mařena) – skr. māra- ‘śmierć, zaraza; diabeł, zły’;
  • *niščь ‘biedny’ (stpol. niszczotny) – skr. níṣtya- ‘obcy’;
  • *nьznǫti i *nizati (*nižǫ) ‘przebijać, przekłuwać’ (tu być może też *nožь ‘nóż’) – skr. níkṣati ‘przedziurawia’, aw. naēza- ‘ostrze’;
  • *ovъ ‘ów, ten’ (w polskim zachowane pierwotne znaczenie oddalenia) – skr., aw., stpers. ava- ‘tamten, ów’;
  • *pěsъkъ ‘piasek’ – skr. pāṁsú-, pāṁsuká- ‘kurz, piasek’, aw. pąsnu- ‘t.s.’;
  • *piskъ ‘zawiązek pióra u pisklęcia’, czes. pisk (pokrewne: pisklę) – skr. picchá- ‘sterówka, pióro ogonowe’;
  • *pьrkati ~ *pъrkati ‘parzyć się (o kozach)’, czes. prkati ‘śmierdzieć jak cap’, s-ch. pȑč ‘kozioł, cap’ – skr. upaparcana- ‘spółkowanie’;
  • *sanъ ‘godność, dostojeństwo, urząd’ – skr. sā́nu- ‘wierzchołek, wysokość, powierzchnia’ (wyraz słow. może być pożyczką turkijską);
  • *šibati (*-ajǫ) ‘chłostać’, tu też pol. szybki – skr. kṣipáti ‘rzuca’, kṣiprá- ‘szybki’, aw. xšviwra-, xšōiwra- ‘szybki, biegły’ (IE *ksib- ~ *ksip-; wahania spółgłoski także w stpol. szyp, szyb ‘strzała, dziryt’);
  • *šujь ‘lewy’ – skr. savyá- ‘lewy’, aw. haoya- ‘t.s.’ (IE *seujo-);
  • *šúrьjь ‘szurzy, brat żony’ – skr. syālá- ‘brat żony’ (IE *sjeuH-rjo-; istnieją też nieprzekonujące próby innych etymologii);
  • *tъlkъ ‘tłumacz; tłumaczenie, sens’ – skr. tarkáyati ‘przypuszcza, zastanawia się’, tarka- ‘rozmyślanie’;
  • *vertenъ, *vertenjь ‘miara długości’ (w dial. brus., ukr., błg. i s-ch.) – mitanni-aryjskie aikavartana ‘jeden obrót’, skr. varatana- ‘obrót’;
  • *vertmę ‘obrót, czas’ – skr. vártman- ‘koleina’, por. poprzednie;
  • *xyba ‘błąd, brak, niedostatek’, *xybotati ‘chwiać, chybotać’ – skr. kṣóbhate ‘drży, chwieje się, jest zdenerwowany’, aw. xšaob- ‘wpadać w irytację’ (postać słowiańska reprezentuje postać IE *ksūbh-);
  • *žьlděti (*žьldjǫ, -iši) ‘pożądać, pragnąć’ – skr. gr̥̄dhyati ‘jest chciwy, żąda’; por. wyżej *goldъ;
  • przyrostek -ota, np. czarnota (dziś raczej czarność, czerń) – skr. kr̥ṣṇatā (dokładny odpowiednik semantyczny i formalny).

Bałtosłowiańsko-ormiańskie zbieżności leksykalne

Poza grupą północno-zachodnią z jednej strony, a językami indoirańskimi z drugiej strony, nie widać jakiejś podgrupy języków indoeuropejskich, z którą słowiański wykazywałby jakieś bardziej oczywiste związki genetyczne. Odrzucając hipotezę decem – taihun, moim zdaniem równie pozbawioną podstaw podobnie jak i cała teoria glottalna (w swoim oryginalnym sformułowaniu), pozostaje powrócić do hipotezy kentum – satəm. Chodzi tu o podział języków IE na 2 grupy w zależności od rozwoju dawnych zwartych palatalnych oznaczanych jako ḱ, ǵ, ǵh. W językach kentum wymieszały się one z dawnymi k, g, gh, natomiast w satəm rozwinęły w afrykaty (typu ć) lub spiranty (typu s). Np. w słowiańskich na miejscu IE ḱ, ǵ, ǵh mamy odpowiednio s, z, z. Stąd np. polskiemu sto (s) odpowiada łacińskie kentum (k) (pisane centum; w wymowie klasycznej każde c wymawiano jak k) oraz sanskryckie śata (ś). Widać, że łacina (podobnie jak grecki, germański czy celtycki) to język kentum, natomiast słowiański i bałtyjski to języki satəm.

W niektórych nowszych opracowaniach, zwłaszcza dokonywanych przez autorów zachodnich, nie przywiązuje się już wagi do podziału na języki satəm i kentum. Tymczasem istnieją przesłanki, by twierdzić, że podział ten był ważną izoglosą powstałą na pewnym etapie rozwoju indoeuropejszczyzny. I tak na przykład, istnieje szereg ciekawych, starych zgodności leksykalnych między należącym do grupy satəm językiem ormiańskim a grupą bałtosłowiańską, pomimo złożonej przeszłości ormiańskiego.

  • orm. argand ‘łono matki’, scs. grǫdь ‘pierś’;
  • orm. aud ‘but’ – litew. aũtas (w PS zachowany rdzeń *au- > *u- np. w polskim obuć, zzuć);
  • orm. beran ‘usta’ – litew. burnà (brak w słow.);
  • orm. buṙn ‘burzliwy, gwałtowny’ – ros. burnyj ‘burzliwy, burzowy’ (< *burьnъ), nadto skr. bhū́rṇiḥ ‘wściekły, gniewny’;
  • orm. cup, cupʰ ‘zmarszczka na wodzie, falowanie’ – ros. zybʹ ‘zmarszczka na wodzie’;
  • orm. ełevin ‘cedr, jodła’ – pol. jałowiec;
  • orm. ełn ‘jeleń’ – pol. jeleń;
  • orm. eri, gen. ervoy ‘przegub zwierzęcia’ – BS *rēita- ‘krocze’: litew. ríetas, scs. ritь, pol. rzyć ‘tyłek’ (por. wyżej);
  • orm. ezr ‘brzeg, granica’ – litew. ežė͂ ‘miedza’, może słow. *ězъ ‘jaz, zastawa, grobla’;
  • orm. gałt ‘potajemny’ – łot. vilt ‘zdradzać, oszukiwać’ (bez śladów w słow.);
  • orm. gełjk ‘gruczoł’ – wsch. litew. gẽležuonas, scs. žlěza;
  • orm. gēr ‘ociężały, tłusty’ – ros. žir ‘tłuszcz’;
  • orm. glux ‘głowa’ (< *ghōlu-ko-) – BS *galwā lub *gālwā-: litew. galvà, pol. głowa;
  • orm. gol ‘letni’ – litew. vìlditi ‘podgrzewać’ (bez śladów w słow.);
  • orm. gort ‘żaba’ – łot. varde (bez śladów w słow.);
  • orm. hoł ‘gleba’ – słow. *polje ‘pole’ (w innych językach IE spotykamy tylko różne derywaty, czasem o nieco innym znaczeniu);
  • orm. isk ‘prawdziwy, rzeczywisty’ – scs. istъ;
  • orm. kardam ‘wołam’ – litew. ger̃das ‘krzyk’ (brak w słow.);
  • orm. kołr ‘gałąź, konar’ – scs. golьja;
  • orm. kʰeni ‘siostra żony’ – litew. svainė, bez dokładnego odpowiednika w słow., por. jednak PS *svьstь, stpol. świeść;
  • orm. lakem ‘liżę’ – litew. lakù, scs. ločǫ ‘piję, chłeptam’ (w ormiańskim k < *kk);
  • orm. last ‘łódka, dłubanka’ – litew. lazdà ‘laska’ (bez dokładnego zrównania w słow.);
  • orm. matał ‘młody’ (z przestawką) – stprus. maldai ‘dzieci’, pol. młody (podobne wyrazy w innych jęz. IE mają znaczenie ‘miękki’);
  • orm. olok ‘łokieć’ – litew. ùolektis, pol. łokieć;
  • orm. ptuł ‘owoc’ – litew. budẽlė ‘gatunek grzyba’, stpol. bdła, pol. bedłka;
  • orm. pʰayl ‘blask’, pʰołpʰołem ‘błyszczeć’ – PS *polpolati ‘gorzeć, płonąć’, pol. palić (tylko tu formy reduplikowane i bez przyrostków);
  • orm. stec, stēc (dial.) ‘krótka listwa stanowiąca przyczep dla przędzy’, tʰezan ‘osnowa; rękaw’ – scs. osteža ‘płaszcz’, pol. ścieg;
  • orm. tartam ‘powolny, senny’ – PS *drěmati, pol. drzemać (formy germ., np. ang. dream wskazywałyby na inny wyraz IE);
  • orm. trtum ‘smutny’ – PS *dьrměti ‘być smutnym’ (zachowane w dialektach s-ch.);
  • orm. ‘droga’ – pol. ulica;
  • orm. vaṙem ‘zapalam’ – BS *wīr-, litew. vìrti, scs. vьrěti ‘gotować’ (por. jednak het. war- ‘płonąć’, toch. wrātk- ‘gotować’),
  • orm. xul ‘głuchy’ – litew. glùšas ‘głupi, głuchy’, dial. klùsas ‘głuchawy’ (wahanie być może dowodzi IE *kH-), pol. głuchy.

Tego rodzaju zbieżności mogą świadczyć o niegdysiejszej bliskości terytorialnej dialektów protoormiańskich i protobałtosłowiańskich, co samo w sobie nie powinno dziwić z uwagi na ich satemowy charakter. Ormiański łączy jednak ze słowiańskim także szereg elementów systemu koniugacyjnego. W obu grupach używa się imiesłowów na -lo- w połączeniu z czasownikiem ‘być’ do tworzenia perfectum (cneal em ‘urodziłem się’). W ormiańskim imiesłowy te mają co prawda znaczenie bierne, lecz fakt ten łatwo objaśnić biorąc pod uwagę zanik formacji na -no- i -to-, obecnych w słowiańskim. Podobne formacje znały jeszcze tylko umbryjski (w futurum exactum) i tocharski (o znaczeniu potencjalnym). Wśród formacji aorystu, zarówno w ormiańskim, jak i w słowiańskim występują formacje tematyczne, pochodzące ze zmieszania pierwotnego PIE aorystu i imperfectum. Wreszcie tak w ormiańskim, jak i w słowiańskim występuje nowe imperfectum, w skład którego wchodzą formy czasownika ‘być’ (orm. bere-i : słow. bьra-axъ). Odnowione, choć w nieco inny sposób, imperfectum istnieje także w germańskim, w łacinie i w litewskim.

Rozmaitość słowiańskich form czasownikowych dowodzi zdaniem pewnych badaczy (Gołąb), że w procesie genezy języka słowiańskiego brały udział dialekty zbliżone do ormiańskich, na które nasunęły się dialekty bałtosłowiańskie.

Zbieżności języków bałtosłowiańskich z innymi językami satəm

W pewnych przypadkach obserwujemy zbieżności języków słowiańskich z językami bałkańskimi:

  • słow. *bredъ: ros. bred, bredina ‘wierzba’, litew. dial. Bredupja (rzeka) – trac. bredas ‘pastwisko’ (związane z *bresti, *brodъ);
  • słow. *brękati ‘brzękać, wydawać odgłos brzęknięcia’ – trac. brynkhós ‘gitara’;
  • słow. *bręknǫti ‘brzęknąć, nabrzmiewać’, litew. brìnkti, brìnksta, brìnko ‘nabrzmiewiać, pęcznieć’ – trac. brink ‘pęcznieć’;
  • słow. *brodъ ‘bród’ (od *bredǫ, *bresti), litew. brãdas ‘podmokłe miejsce’ (od brìsti, bredù, bridaũ ‘iść w bród’) – trac. burt-, burd- ‘bród’, alb. breth ‘skakać’;
  • słow. *bъrzъ, *bъrzdъ ‘szybki’, brus. bórzdy ‘szybki, gwałtowny’, litew. burzdùs, burzgùs, bruzdùs ‘ruchliwy’, bruzgùs ‘zwinny’ – trac. bruzas ‘szybki’ (por. inaczej zbudowane łac. festīnāre < *fers-t- ‘śpieszyć się; przyśpieszać’; dwa różne rdzenie? – por. s-ch. brzìca, brzdìca ‘bystrzyca, potok górski’ oraz PS *bergъ wyżej);
  • słow. *časъ ‘czas, odcinek czasu’ – alb. kohë ‘czas’;
  • słow. *črmь ‘robak, czerw’, słoweń. čȓm, pol. czermień błotna, litew. kirmìs ‘robak’ – alb. krimb ‘robak’;
  • słow. *gala ‘kawka’ – trac. gagila ‘t.s.’;
  • słow. *jьrъ ‘wir, głębina’, słoweń. ir ‘t.s.’, ros. dial. írej ‘silny wiatr’, litew. jū ́ ra ‘morze’, jáura ‘trzęsawisko’ – trac. iúras ‘woda, rzeka’ (por. stnorw. úr ‘mżawka’);
  • słow. *kalъ ‘błoto, szlam, osad, brud’ – trac. khalas ‘błoto’;
  • słow. *kopa ‘pagórek, kopa’, litew. kopà ‘wydma’, łot. kapa, kape ‘wydma, zbocze góry’ – trac. kapas ‘wzgórze, zbocze’;
  • słow. *kvasъ ‘kwas’ – alb. kos ‘kwaśne mleko’;
  • słow. *kъrpati ‘łatać, zszywać, naprawiać odzież’ (stpol. karpać), litew. kur ̃ pti, kur ̃ pia, kur ̃ pė ‘t.s.’ – trac. kurp-;
  • słow. *lazъ ‘przecinka, ścieżka zwierzęcia w lesie’ (stąd łazić) – trac. laza, lazas ‘przecinka w lesie, wyrąb’;
  • słow. *lǫgъ ‘łęg, łąka nadrzeczna’, litew. liñgė ‘błotniak, Circus’, léngė ‘depresja’ – trac. lingas ‘depresja, łąka’;
  • słow. *morky ‘bagno’ (ukraiń. morokva), litew. markà ‘dół do międlenia lnu i konopi’ – trac. marka ‘bagno, kraj bagnisty’;
  • słow. *rǫbъ ‘rąb, rąbek, krawędź’, litew. rum ̃ bas, rùmbas ‘peryferia, brzeg’, łot. rumba ‘wodospad’ – trac. rumba, rumbas ‘krawędź, bystrze’;
  • słow. *syrъ ‘wilgotny, surowy’, litew. sū ́ ras ‘słony’, łot. sũrs ‘słony, gorzki’ – trac. suras ‘słony, gorzki’ (por. ang. sour ‘kwaśny’, stisl. súrr);
  • słow. *zъvono, pol. dzwono ‘płat ryby’, litew. žuvìs ‘ryba’ – dac. zuv-.

Sporo jest zbieżności bałtycko-bałkańskich, bez udziału słowiańskiego. Poza zrównań z przykładami albańskimi, większość innych jest jednak niepewna. rzadko kiedy mamy bowiem pewność co do znaczenia słów trackich czy iliryjskich:

  • litew. akelė ‘oczko’, ale także Akelė (hydronim) – trac. akhel- ‘woda’;
  • litew. alėti ‘ciec’, łot. aluõts ‘źródło’, ros. Al ʹta (rzeka) z bałt. – trac. ala, alta, altas ‘strumień’;
  • litew. arma, armuõ ‘kałuża, bagno, trzęsawisko’ – trac. arma ‘moczar, bagno’;
  • litew. dial. asỹs ‘skrzyp’, łot. ašas ‘skrzyp, turzyca, sit’ – trac. (język Besów) asa ‘podbiał’;
  • litew. átrus, otrùs ‘porywczy’, łot. ãtrs ‘raźny’ – trac. iet(e)r ‘zwinny, szybki’ (por. sgn. ātar ‘żarliwy’, stang. ǣdre ‘od razu, niezwłocznie’);
  • litew. bė́ras ‘gniady’ – trac. beras ‘brązowy, śniady’ (por. ang. bear ‘niedźwiedź’, sgn. bero);
  • litew. bríedis ‘łoś’, stprus. braydis – trac. brentas, mesap. bréndon ‘jeleń’ (por. szw. dial. brind, brinde ‘samiec łosia’, alb. bri ‘róg’);
  • litew. dãpas ‘powódź’ – trac. daphas ‘t.s.’ (por. norw. dial. dave ‘kałuża, staw’);
  • łot. dinga ‘żyzne miejsce’ – trac. dinga ‘urodzajna gleba’ (por. ang. dung ‘gnój’, stisl. dyngia ‘gnojowisko’);
  • litew. dū ́ mas ‘dym’, ‘ciemnobrązowy’ (o maści zwierząt) – trac. dumas ‘ciemny’;
  • litew. gaidrùs, giẽdras ‘pogodny, jasny’ – trac. gaidrus ‘t.s.’ (tu może też gr. phaidrós ‘błyszczący, lśniący’);
  • litew. gãlas ‘koniec, zakończenie, granica pola, łąki lub lasu’ – trac. kalas ‘rejon przygraniczny’;
  • prus. geeyse ‘zimorodek’, łot. dzése ‘czapla’ – trac. gesa ‘bocian, zimorodek’;
  • kur. Ginulle (rzeka) – trac. gin- ‘marnieć, niszczeć, wysychać’;
  • łot. kálst (kalstu, kaltu) ‘schnąć’ – trac. kalsas ‘suchy’;
  • litew. kéršas ‘łaciaty, czarno-biały’ – trac. kersas ‘czarny’ (słow. *čьrnъ < *krsno- z przyrostkiem);
  • litew. knìsti ‘kopać (w ziemi)’ – trac. knisa, knisas ‘miejsce wyżłobione’;
  • prus. korto ‘koryto’ (< *kurtà) – trac. kurta ‘koryto, drewno’ (słow. *koryto niejasne);
  • litew. kùpstas, kupsėlis ‘kępa, kupa’ – trac. kupsela ‘t.s.’;
  • łot. mala ‘brzeg’ – alb. mal ‘góra’, por. Dacia Maluensis (przedindoeuropejskie?);
  • litew. méldas ‘sitowie’ – trac. melda, meldas ‘t.s.’ (por. sgn. melta ‘trzcina’);
  • litew. Múkė (rzeka), łot. muka ‘moczary, gdzie można zatonąć’ – trac. mukas ‘bagno, kraj bagnisty’;
  • prus. Nauper(y)n, Panawpern, Pa-naupern, Po-nopern, nazwy hydro- i toponimiczne – dac. Naparis;
  • litew. nuõ ‘z’ – mesap. no ‘z’, alb. nga (słow. na ma całkiem inne znaczenie);
  • litew. paišaĩ ‘sadza’ – trac. paisa, paisas;
  • prus. Pauta (rzeka), litew. putà ‘piana’ – trac. pauta, pautas ‘piana’;
  • litew. pupà ‘bób’ – trac. pupa ‘bób’ oraz ‘wzgórze’ (?), alb. pupë ‘wzgórze’;
  • litew. pušìs ‘sosna’, pušýnas ‘bór sosnowy’ – trac. pusinas ‘bór sosnowy’;
  • stlitew. Putrė (imię), łot. putruôt, putrāt ‘krzyczeć’ – trac. putras ‘ten, kto wrzeszczy’;
  • litew. ráibas, raĩbas, ráimas, rainas ‘pstry’ – trac. raimas ‘t.s.’;
  • litew. ràkti, rãka, rãkė ‘kopać (dół), grzebać’ – trac. raka, rakas ‘miejsce wyżłobione, żleb’;
  • litew. ramùs ‘spokojny’ – trac. ramus ‘t.s.’ (pokrewne skr. rámate ‘odpoczywa’);
  • łot. sautis ‘śpioch’ – trac. sautis, sautas ‘leniwy’;
  • litew. šil͂tas ‘ciepły, serdeczny, miły’, łot. sìlts ‘ciepły’ – trac. siltas ‘ciepły, miły’ (por. też stisl. hlær ‘letni’, sgn. lāo ‘t.s.’);
  • litew. Suntupių kaimas, Suntuokių vienkiemis (nazwy miejscowe) – trac. Suntus (imię), wiązane z liczebnikiem ‘100’;
  • litew. tùntas ‘zastęp, duży tłum, grupa, gromada’ – trac. tuntas ‘t.s.’;
  • litew. ū͂kas ‘mgła, tuman’ – trac. ukas ‘mglisty, mętny’;
  • litew. vaĩras ‘kierownica, ster’ – trac. vairas, vairus ‘kręcący się’;
  • litew. žiburỹs ‘światło, płomień’ – trac. zburul, ziburul ‘błyskające światło’;
  • litew. žìlas ‘siwy, siwowłosy’ – trac. zilas ‘szary, siny, szaroniebieski’;
  • litew. žiū́rėti ‘patrzeć’, łot. žuret ‘mrugać’ – dac. zuras ‘?’.

Zbieżności z językami kentum

Ciekawie przedstawiają się zbieżności języków słowiańskich (lub bałtosłowiańskich) z niektórymi językami kentumowymi. Szczególnie interesujące są zbieżności słowiańsko-anatolijskie i bałtyjsko-anatolijskie. Przykłady:

  • het., luw. kiša- ‘czesać’ – słow. česati,
  • het. kutru-, kutruwa- ‘świadek’ – litew. gudrùs ‘mądry’, gud- ‘chwytać, dostać’ (brak w słow.);
  • het. paprai- ‘brudzić (się)’ – słow. paprati, babrati,
  • het. papparš- ‘kropić’ – czes. pršeti ‘dżdżyć’ (także w tocharskim pärs-);
  • het. tar- ‘mówić’ – litew. tar̃ti, tãria, tãrė ‘t.s.’ (brak w słow.);
  • het. te- ‘mówić’ – słow. děti ‘t.s.’ (znaczenie zachowane w scs., por. dzieje ‘historia’, czyli ‘coś, o czym się mówi’);
  • het. waršmaš ‘słoma’ – łot. varsms ‘kupa zboża’;
  • przyrostek het. -ašti tworzący abstrakta – słow. -ostь (np. het. dalugašti = pol. długość, znaczeniowo i formalnie);
  • przyrostek het. -tallaš tworzący nazwy działacza (np. aršanatallaš ‘zazdrośnik’) – słow. -teljь (np. pol. nauczyciel).

Zbieżności te mogą być sprawą przypadku, jednakże mogą też dowodzić bezpośredniego sąsiedztwa dialektów protosłowiańskich i protoanatolijskich w odległej przeszłości, jeszcze w epoce jedności indoeuropejskiej. Być może też przodkowie Bałtosłowian nasunęli się na tereny zajmowane wcześniej przez Anatolijczyków (kultura trypolska?), gdy ci odeszli na Bałkany, a następnie do Anatolii. Pozostałości ludności anatolijskiej mogły stanowić substrat na tym terenie, a obserwowane dziś zbieżności mogą mieć charakter bardzo dawnych zapożyczeń z tego substratu.

Elementy kentumowe w bałtosłowiańskim

We wszystkich językach satəm znajdujemy pojedyncze wyrazy typu kentum, tj. takie, w których na miejscu IE *ḱ, *ǵ(h) znajdziemy k, g, a nie dźwięki typu s, z. Wyrazów takich jest szczególnie dużo w słowiańskim. Wysunięto w związku z tym dwie hipotezy:

  1. Istniała reguła fonetyczna niedopuszczająca do zmieszania dźwięku typu *ḱ z *s, jeśli w wyrazie występowało już pierwotne *s, a z dwóch spółgłosek palatalnych tylko jedna ulegała zmianie w szczelinową (przypuszczenie takie sformułował A. Meillet).
  2. Na język Protosłowian wpłynął język typu kentum, z którego przywędrowały wyrazy z rozwojem kentumowym.

Reguła Meilleta nie zawsze działała, zwłaszcza w językach bałtyjskich. Przykłady:

  • *ǵhans-: PS *gǫsь ‘gęś’ – ukr. dzusь ‘wołanie na gęsi’, litew. žąsìs, skr. haṁsī;
  • *ǵhwaigʷ-zd-: PS *gvězda ‘gwiazda’, scs. ʒvězda – litew. žvaigzdė͂, žvaigždė͂, oset. ævzist, ævzestæ < *zvestæ ‘srebro’ (por. gr. phoĩbos ‘blask’); tu chyba także lit. gaĩzdras ‘światło na niebie’, gaidrùs ‘jasny’, gr. phaidrós ‘t.s.’, wobec czego -w- niejasne;
  • *ḱermuks-: PS *čermъxa ‘czeremcha’ oraz ‘czosnek niedźwiedzi’, stpol. trzemcha, trzemucha (oba znaczenia), ros. dial. čerëma, čeremíca, litew. kermùšė ‘czosnek niedźwiedzi’, łot. cḕ̜rmaûksis, cḕ̜rmukša ‘jarzębina’ – s-ch. srȇmuš ‘czosnek’, srȅmza, srȅmža ‘czeremcha, śliwa’, słoweń. srę̑mša, srę̑msa, pol. dial. strzempka, czes. dial. střenka, łot. sḕ̜rmaûksis ‘jarzębina’, litew. šermùkslė, šermùksnė, litew. dial. šermùkšnis;
  • *ḱlous-: litew. klausýti ‘słuchać’, alb. quhem ‘nazywam’ – PS *sluxati, *slyšěti, skr. śroṣati (por. ang. listen < hlystan ‘słuchać’);
  • *ḱosā- lub *ḱasā-: PS kosa – skr. śasati ‘tnie’, śastrá- ‘nóż, sztylet’ (zob. poniżej o postulowanym powiązaniu z czesać i kochać), alb. thadrë (< *ḱas-dhrā) ‘siekiera obosieczna’ (por. łac. castrāre ‘kastrować; osłabić’, gr. keazō ‘łupię, rąbię’, śrirl. cess ‘oszczep’, stnord. hes ‘zatyczka w jarzmie’);
  • *laHs-ḱr̥di-: PS *laskъrdь ‘pragnienie’ (scs. laskrъdь) – por. *sьrdьce ‘serce’ < *ḱr̥di-;
  • *smaḱr-: litew. smakrà ‘broda’, alb. mjekër, orm. maurukʰ, murukʰ – skr. śmaśru- ‘wąsy’ (por. ir. smech ‘podbródek’, łac. maxilla ‘szczęka’, mala ‘szczęka, broda’);
  • *steǵ- ‘pikować, przekłuwać’: scs. osteža ‘płaszcz’, ros. stegat’ ‘pikować, stębnować’, pol. ścieg; orm. dial. stec, stēc (dial.) ‘listwa stanowiąca przyczep dla przędzy’ – orm. tʰezan (< *teǵ(h)-) ‘osnowa; rękaw’ (por. ang. stick ‘patyk; wtykać’, gr. stigma ‘znamię’ itd.);
  • *swe-ḱur-: PS *svekъrъ, *svekrъ ‘świekier’, *svekry ‘świekra’ – litew. šẽšuras, skr. śváśura-, śvaśrū- (z asymilacją), aw. xvasura-, orm. skesur (druga część ma być związana z gr. kýrios ‘pan’).

Choć w słowiańskim znajdziemy więcej przykładów działanie reguły Meilleta, to czasem forma kentumowa obecna jest w bałtyjskim, a forma satemowa w słowiańskim. Reguła Meilleta działała zatem, choć z różnym natężeniem, we wszystkich dialektach bałtosłowiańskich, co jest kolejnym argumentem za wspólnym pochodzeniem Bałtów i Słowian.

Istnieją liczne wyrazy z rozwojem kentumowym, których nie da się wytłumaczyć działaniem reguły Meilleta. Dla niektórych zaproponowano depalatalizujący wpływ IE samogłosek niskich a, ā. Należy jednak zauważyć, że istnienie pierwszej z nich w pozycji innej niż po laryngalnej bywa w ogóle kwestionowane, a co za tym idzie, rekonstrukcje w rodzaju *ḱat- nie są pewne. Wpływem samogłosek niskich można także objaśnić słowiańskie (ale nie bałtyjskie) postaci *ǵhans-, *ǵhwaigʷzd-, *ḱasā-, *laHs-ḱr̥di-, *smaḱr-. Przykłady innych wyrazów z depalatalizacją:

  • *aḱmōn: litew. akmuõ ‘kamień’, PS *kamy – litew. ãšmenys ‘krawędź’ (depalatalizacja tylko przed m + samogłoska tylna?), skr. aśman- ‘blok skalny’, aw. asman- ‘skała’ (por. wyżej oraz gr. ákmōn ‘kowadło’, stisl. hamarr ‘skała’, ang. hammer ‘młot’);
  • *bherǵh- : PS *bergъ ‘brzeg’, alb. burg ‘grzbiet górski’ – aw. bərəzant- ‘wysoki’, barəzah ‘wzniesienie’, sanskr. br̥hánt- ‘duży, wysoki, wypukły, majestatyczny’, orm. berj ‘wysokość’, barjr ‘wysoki’ (por. sgn. berg ‘góra’, irl. brí ‘t.s.’, wal. bre ‘pagórek’; być może tu należą też wyrazy BS o znaczeniu ‘szybki’, por. wyżej);
  • *bhlaHǵ-: PS *blagъ ‘nikły, lichy, nikczemny, narwany, zwariowany’ (zmieszane z *bolgъ ‘błogi, przyjemny, miły’), litew. blõgas ‘słaby, zły’ (może ze słow.) – PS *blaznъ ‘pomyłka, grzech; głupi, błędny, narwany’ (por. łac. flaccus ‘słaby’, gr. blēkhrós, hom. blākós);
  • *bhruḱā-: PS *brъkati ‘rzucać’ – *brъsati ‘rzucać, drapać, ścierać’ (obie postacie np. w rosyjskim);
  • *dherHǵh-: PS *dьržěti ‘trzymać’, aw. dražaite ‘trzyma, ma przy sobie’ – PS *dьrzъkъ ‘odważny, śmiały, mężny’, litew. diržas ‘rzemień’, dir̃žti ‘twardnieć’, aw. darəzayeiti ‘związuje’, dərəz- ‘więzy’, skr. dr̥ḍhás ‘silny’ (por. łac. fortis, arch. forctis ‘silny’);
  • *ǵhelH-, *ǵhlH-: PS *žьltъ ‘żółty’ – PS *zelenъ ‘zielony’, litew. želiù, žélti ‘zielenieć’;
  • *ǵhelū-: PS *žely, gen. *želъve ‘żółw’ – cs.-rus. zelvь (por. gr. khélȳs);
  • *ǵheubh-, *ǵhubh-: PS *gybati ‘zginać, ruszać’, *gъnǫti ‘giąć’, *gybnǫti ‘ginąć’, litew. gaũbti ‘wyginać, czynić wypukłym’, łot. gubt ‘giąć się, znikać’, gūbuotiês ‘garbić się’ – PS *zybati (np. w ros.) ‘uginać się (o bagnistym gruncie), trząść się’ (por. stang. gēap ‘zgięty’, gr. kỹphos ‘garb’);
  • *ǵhneiH-, *ǵhnoiH-: PS *gnьjǫ, *gniti ‘gnić’, *gnojь ‘gnój’, łot. gnīde ‘przetarta skóra’ – *zněti ‘tlić się’, *znojь ‘pot; płomień’;
  • *ǵhordH-, *ǵhrdH-: PS *gordъ ‘miejsce ogrodzone, gród’, ros. górod, PS *gordja ‘tama, płot; materiał do budowy’, *gorditi ‘ogradzać’, scs. graditi ‘wznosić, budować’, *žьrdь ‘żerdź’, litew. gar̃das ‘ogrodzenie’, alb. garth, gardhi ‘płot’, skr. gr̥hás ‘dom’ (postać kentumowa w sanskrycie!), aw. gərəða- ‘jaskinia, domostwo’ – PS *zordъ ‘ogrodzone miejsce na stóg’, ros. zoród, litew. žárdas ‘ogrodzone miejsce do suszenia lnu lub grochu’, žar̃dis ‘zagon’ (por. frygijskie Manezordum obok Manegordum ‘miasto Manesa’); zob. też w artykule o językach germańskich;
  • *ḱāk-, *ḱōk-, *sḱok-, *sḱōk-: PS skokъ ‘skok’, litew. skúoč ‘hop’, kuokìnė ‘wieczorna zabawa z tańcami’ – litew. šókti ‘skakać’ (por. gr. kākíō ‘wypływam’ oraz postacie tego rdzenia, omówione w innym artykule);
  • *ḱat-, *ḱāt-: PS *kotiti ‘rzucić, wyrzucić’, *kotiti sę ‘rodzić młode’, *kotora ‘walka’, *katъ ‘kat’ – skr. śātáyati ‘zrzuca, rąbie na kawałki’;
  • *ḱat-r-: PS *kotora, *kotera ‘niezgoda, walka’ (znane w scs. i wsch.słow.) – skr. śátru- ‘zwycięzca, nieprzyjaciel’ (por. wal. cadr ‘surowy’, niem. Hader ‘kłótnia’);
  • *ḱerdh-, *ḱrdh-: PS *čerda ‘trzoda’, *kъrdo ‘stado’ (s-ch. krd, krdo, por. kierdel, czereda), litew. ker̃džius ‘starszy pasterz’ (BS *kerda-, *kurda-) – aw. sarəda ‘rodzaj’, skr. śardha ‘stado’ (por. ang. herd, rumuń. cîrd);
  • *ḱerHm-, *ḱrHm-: PS *kъrmъ, *kъrma ‘pokarm, karma’ – litew. šeriù, šérti ‘karmić’, šer̃mens ‘stypa’, orm. serm(n) ‘nasienie’;
  • *ḱlein-: PS *klęčěti ‘klęczeć’ – *slęčěti ‘ślęczeć; marudzić, naprzykrzać się’; por. *ḱloin-, *ḱlin-;
  • *ḱlin-: PS *klьnǫ, *klęti ‘przeklinać (kogoś)’, *klęti sę ‘przysięgać, zginać się i dotykać ziemi ręką’ – litew. šliejù, šliẽti ‘przymykać’, łot. sleju, slìenu, slìet; por. *ḱlein-, *ḱloin-;
  • *ḱloin-: PS *kloniti ‘zginać’ (nieregularny zanik -i-), pol. ukłonić się – PS *sloniti ‘pochylać się’, pol. słaniać się; por. *ḱlein-, *ḱlin-;
  • *ḱloit-: PS *klětь ‘pomieszczenie zamknięte’ (pol. klatka) – stlitew. šlitės (l.mn.) ‘drabina’ (por. gr. klisía ‘chata’, galorom. clēta ‘płot’);
  • *ḱoiw-: PS *cěva, *cěvь ‘rurka, cewa’ – litew. šeivà, šaivà ‘szpulka’;
  • *ḱont-: PS *kǫtъ ‘kąt’, *kǫ́tja ‘szałas, domek’ (pierw. na palach) – łot. sīts ‘dzida myśliwska’ (por. gr. kontós ‘drąg, dzida’);
  • *ḱopH-: PS *kopyto – skr. śapha-, awast. safa-;
  • *ḱorHw-, *ḱrHw-: PS *kórva ‘krowa’, litew. kárvė (BS *kārwā), PS *kъrvъ ‘wół’, stpol. karw, prus. kurwis (BS *kurwis), PS *korvajь ‘ciasto weselne w kształcie rogu’ – prus. sirwis ‘łania’ (por. PS *sьrna ‘sarna’, PG *xerut- ‘jeleń’, ang. hart, gal. carvos, łac. cervus, cornū ‘róg’);
  • *ḱoun-: PS *kuna ‘suka, stara krowa’ (kasz., por. niżej) – PS *suka, litew. šuõ, šuñs ‘pies’, skr. śvā (śuvā), śunas;
  • *ḱrap-: PS *kropъ ‘ukrop’, *kropiti – skr. śrapáyati ‘gotuje, piecze’ (por. gr. keránnymi ‘mieszam’);
  • *ḱwei-t-, ḱwoi-t-, ḱwi-t-: PS *květъ ‘kwiat’, *kvьtǫ, *kvisti ‘kwitnąć’, łot. kvitēt ‘błyszczeć, lśnić’, litew. kviẽsti ‘spraszać gości na wesele’ (niejasny rozwój semantyczny) – PS světъ ‘światło’, pol. świat (por. podobny związek semantyczny w węg. világ ‘świat’ – virág ‘kwiat’), PS svьtěti ‘jaśnieć’, svьtnǫti, litew. šviẽsti, šviečiù ‘świecić, oświetlać’, švitė́ti ‘lśnić, błyszczeć’;
  • *moḱ-: litew. mãkatas ‘meszka’ – PS *mosъtъ ‘rój’, litew. mašóti ‘spłodzić dziecko’, mašalas ‘komar’, łot. masalas ‘giez’, skr. maśáka- ‘bolimuszka, komar’, zob. też o izoglosach i nazwach muchy;
  • *pelǵh-, *polǵh-, *plǵh-, *splǵh-: PS *pьlgati ‘pełgać, pełzać (o płomieniach)’, *pьlgъ ‘perz’ (czes. dial plh, także zaplhněný ‘zachwaszczony’), litew. spil͂gti ‘więdnąć’, spel͂gti ‘zagłuszać’ (o chwastach) – PS *pьlzati ‘pełzać’, *polza ‘płoza’ (por. nord. fylgja ‘duch opiekuńczy’, fylgja ‘następować, spełznąć’, ang. follow ‘następować’), PS *sьlezena, *selzena < *spьlzen- ‘śledziona’ (por. skr. plīhán-, ang. spleen, łac. lien, gr. splḗn, splankhnon);
  • *pouǵ- ‘coś nabrzmiałego’: ros. púga ‘tępy koniec jaja’, łot. pàuga ‘poduszka’, paũgurs ‘pagórek’, skr. pūgas ‘tłum’, puñjas ‘bryła’, może także ros. búka ‘straszydło’ – pol. pyza, ros. púzo ‘brzuch’, litew. pùžas ‘jazgarz, człowiek z grubym brzuchem’, pūgžlỹs ‘jazgarz’, może też baužė ‘łysina; straszydło’, baũžas ‘ten, kto straszy’, búožė ‘głowa, garb’ (por. gr. pȳgḗ ‘tyłek’; może także niem. Bauch ‘brzuch’ < PG *buka-, łac. bucca ‘gęba’ – być może jest to pożyczka z substratu przedIE);
  • *werǵ- ‘praca’: litew. vérgas ‘niewolnik’ (por. analogię w scs.: rabъ ‘niewolnik’, rabota ‘praca’), łot. vȩr̃gs ‘niewolnik’, brak w słow. (por. aw. varəz- ‘pracować, robić’, orm. gorc ‘praca’, alb. rregj ‘oczyszczam’, rregjem ‘trudzę się, staram się’, śrwal. gwreith ‘dzieło’, gr. érgon, wérgon ‘praca’, órganon ‘narzędzie’), błędnie łączone z wyrazami od rdzenia *worgh- stanowiącymi element słownictwa północnego.

Podejrzane o rozwój kentumowy są także:

  • *braga ‘słód, piwo’ (pożyczka z przedIE substratu?),
  • *česati (związane z kosa ‘warkocz’, ale czy także z kosa ‘narzędzie’? – por. też zbieżność z anatol. wyżej),
  • *gladъkъ ‘gładki’,
  • *ględati ‘patrzeć’,
  • *golǫbь (trzy ostatnie mogą być związane z *žьltъ ‘żółty’, ale mogą też przedstawiać pożyczki z przedIE substratu),
  • *kolti ‘kłuć’ (IE *kolH-, od którego także *kolъ, *kólda ‘kłoda’, *kólsъ ‘kłos’, *kъlinъ, *kъlъ ‘kieł’, a może i *koltiti ‘kłócić, burzyć’),

choć w przypadku tych wyrazów trudno wskazać odpowiedniki satemowe w innych językach. Często teza o kentumowym rozwoju w takich wypadkach wynika z przyjęcia założenia o nieistnieniu IE szeregu prostych welarnych (niepalatalnych i nielabializowanych).

Niekiedy nie wiadomo, czy obserwujemy wyjątkowy rozwój kentumowy, gdyż etymologia jest kontrowersyjna:

  • *bergǫ, *bergti ‘strzec’ (por. litew. dial. bir̃ginti ‘t.s.’, goc. baírgan ‘ukrywać’), *bórgъ ‘bróg, daszek na 4 drągach przykrywający stóg’, ukr. boríh, boróha z intonacją akutową (por. galorom. barga ‘chata kryta słomą’); *bьrgъ ‘szałas’ (czes. brh, por. germ. *burg- ż ‘miasto’, sgn. borgên ‘schronić się’), może związane z *bherǵh- ‘góra’;
  • *jьgъla ‘igła’ – litew. iẽšmas ‘rożen’ z IE rdzenia *aiǵ- ~ *aiḱ-; może jednak pierw. znaczenie ‘zatyczka w jarzmie’ od PS *jьgo;
  • *kosnǫti ‘dotknąć’, česati i kosa ‘rodzaj uczesania, warkocz’ – kosa ‘narzędzie do ścinania trawy’ (por. wyżej);
  • *koxati ‘kochać’ (nie wiadomo, czy związane z poprzednim, nie wiadomo nawet, czy na pewno jest to wyraz odziedziczony);
  • *kropriva ‘pokrzywa’ (być może związana z *kropъ ‘ukrop’, ale już ustalenie formy PS nastręcza kłopotów);
  • *kuna: kasz. kuna ‘suka, stara krowa’ – ogólnosłow. kuna ‘ssak Mustela martes’ (por. odpowiedniki bałtyjskie o tym samym znaczeniu); niezależnie od znaczenia, wyraz ten może mieć związek z dawną nazwą psa, ocalałą w wyrazie suka (pierwotnie przymiotnik ‘psia’, IE *ḱoun-kā z zanikiem n po dyftongu);
  • *kury ‘prostytutka, kurwa’ – skr. śura-, śūra- ‘bohater’, śavīra- ‘silny’, aw. sūra-, por. gr. kýrios ‘potężny, pan’ < IE *ḱouH-r-, jeśli i tu należy wyraz słowiański, wówczas znaczenie pierwotnie ‘dojrzała kobieta’, tu może też należeć *praskurъ ~ *praščurъ ‘praprzodek’ (por. stpol. praskurzę ‘pra-pra-prawnuk’) < IE *prōs-ḱeuH-ro-; wyraz *kury może jednak pochodzić od IE *kouH-r-, por. gr. kórē, joń. koúrē < *kourwā ‘dziewczyna’, łac. cārus ‘miły, drogi, cenny’, wal. caraf ‘kocham’ (krótka samogłoska niejasna), ang. whore ‘nierządnica’ (pisownia wh nieetymologiczna wobec stang. hōre), niem. Hure < PG *hōrōn, łot. kārs ‘rozpustny’; trzecia możliwość to pierwotne znaczenie ‘kura’, wobec takich samych wahań w germ. (zapożyczenie sprzed przesuwki?);
  • *melko ‘mleko’, por. ros. molokó*melzivo ‘siara’, por. ros. molózivo, *mьlzǫ, *melsti ‘doić’ < IE *melHǵ-; z uwagi na -k- i brak śladów laryngalnej formę kentumową należy uznać za pożyczkę germańską;
  • *mólka ‘młaka, teren podmokły’ (płd.słow.), strus. molokita, być może pożyczka przedIE, łączona błędnie (intonacja!) z poprzednim;
  • *mogǫ, *mokti ‘móc’, *moktь ‘moc’ – aw. mazant- ‘duży’, skr. mahānt-, alb. math, madhi < IE *moǵh-, por. PG *mag- ‘móc’; nie wiadomo, czy ‘duży’ rzeczywiście oznaczało ‘potężny’ i znaczenie ‘moc’ miało związek z ‘duży’, por. też litew. magù ‘pragnę’;
  • *xoldъ ‘chłód’ (< IE *kHold-) – litew. šáltas ‘zimny’, wyraz trudny, uznawany też za pożyczkę germańską.

Warto w tym miejscu podkreślić, że w większości przypadków występuje w słowiańskim rozwój satemowy; dotyczy to wyrazów stanowiących najstarszą warstwę słownictwa, jak sъto, desętь, osmь, azъ ‘ja’, ‘ten’, zętь, sьrdьce, zǫbъ, językъ, azьno ‘skóra’, koza itd.

Porównanie znaczeń wyrazów *zordъ i *gordъ pokazuje, że pierwszy jest związany z prymitywniejszą kulturą. O jego pierwotności świadczy też akutowa intonacja, będąca śladem po laryngalnej. Drugi wyraz może być starą pożyczką z przedsłowiańskiego substratu, za który można uznać język ludów kultury łużyckiej, znającej przecież doskonale grody, być może wenetyjski. Warto podkreślić, że wyraz ten wykazuje intonację cyrkumfleksową, a zatem był zapożyczony z języka, w którym laryngalne już zanikły. Przedostał się on także do indoirańskiego, a stamtąd do języków ugrofińskich (udm. gurt, komi gort), i dlatego niektórzy wiążą jego rodowód ze znacznie wcześniejszą kulturą trypolską, o czym w innym miejscu.

Z innych wyrazów podejrzewanych o wczesne zapożyczenie wymienia się zwłaszcza terminy związane z hodowlą bydła, występujące także w bałtyjskim: BS *kārwā, *kurwis, *kerda-, *kurda-. Być może należą tu także *kesā- (czesać), *kas- (dotykać), *mag-.

Szczególną grupę stanowią wyrazy PS *kórva, *kъrmъ, *bórgъ, *mólka, *kǫtja z intonacją akutową, która albo może wskazywać na wielką starożytność zapożyczenia (PS *kórva, znana też w bałt., z laryngalną potwierdzoną przez dane z innych języków), albo być efektem tego, że wyrazy o określonej strukturze zapożyczane z danego źródła otrzymywały intonację akutową.

Wyrazy słowiańskie o nieznanej lub niepewnej etymologii

W leksyce słowiańskiej jest też grupa wyrazów określanych jako „ciemne”. Rzadko kiedy są to wyrazy wyłącznie słowiańskie, najczęściej mają odpowiedniki bałtyckie, często też germańskie. Nie stanowią one dużego procentu słownictwa.

Zwróćmy tu uwagę na słowiańskie nazwy dwóch narzędzi: łopata i siekiera. Pierwsza z nich jest uważane za słowo „ciemne”. Tymczasem odpowiedniki znajdziemy w wielu językach, choć brak dokładnych odpowiedniości fonetycznych. Najbliższe formy słowiańskiej są wyrazy bałtyckie: litew. lópeta, łot. lāpusta, prus. lopto, oraz ir. lue (< *lopet-) ‘wiosło sterowe’. Fiń. lapio ‘łopata’, lapa ‘pióro wiosła’ oraz sgn. laffa ‘dłoń, łopatka, wiosło’, stfryz. lappa ‘łopata’ (< *lapjō, por. fiński!), ir. lúi (< *lopujo-, synonim lue) wydają się bliższe domniemanej formie pierwotnej wyrazu. Ponieważ w językach Samojedów wyraz ten jest również znany (np. nienieckie labea, nganasańskie labaŋ ‘wiosło’) wydaje się słuszne uznać języki uralskie za źródło pożyczki.

Jednocześnie bałtosłowiańsko-celtycka forma rozszerzona o *-ata, *-eta nasuwa myśl, że jest ona wynikiem kontaminacji (zmieszania) dwóch słów znaczących pierwotnie odpowiednio ‘wiosło’ i ‘łopata’. To drugie słowo jest również pożyczką, tyle że pewnie z zachodu (z „waskońskiego”?) i w czystszej postaci widzimy ją w ang. spade < *spad- < *spat- (por. też gr. spathē, także o znaczeniu ‘łyżka’). Rozszerzenie pierwotnego *lap- o -at- wydaje mi się właśnie spowodowane wpływem innego zapożyczonego wyrazu, będącego nazwą tego samego narzędzia. Czy i łacińska scapula ‘łopatka (anatom.)’ to też jakieś przeinaczenie owego domniemanego *spat-? Zob. też dalej wyglądające na zapożyczone gr. skaphos ‘łódź’ i ang. ship < IE *skib- z nietypowym dla języków indoeuropejskich -b-.

Drugi z wyrazów, siekiera, wydaje się z pozoru derywatem od siec, siekać (< *sekyra). To samo mamy w łacinie, gdzie secūris ‘topór, cios, rana’ wydaje się derywatem od secō ‘tnę’. Czy jednak rzeczywiście siekiera służy do cięcia? I skąd taki dziwny przyrostek -ūr-? Mało tego, w słowiańskim siec < *sěkti wykazuje stale ě („jać”) czyli refleks długiego *ē, podczas gdy siekiera ma *e (krótkie). W związku z tym wydaje się, że wyraz ten jest co najwyżej wynikiem upodobnienia zapożyczonego terminu (por. baskijskie aizkora związane z aitz ‘skała’) do rodzimego rdzenia o nieco zbliżonym znaczeniu. Dokładnie to samo stało się później z elephant- ‘słoń’, z którego zrobił się słowiański wielbłąd. Polski wyraz dzięki nieregularnej zmianie fonetycznej da się obecnie jakoś tam zinterpretować morfologicznie (niby „wielki błąd”). To samo stało się zapewne z siekierą.

Istnieją i inne wyrazy słowiańskie bez ustalonej etymologii lub nasuwające różnorakie wątpliwości. Przykłady:

  • *bagnę ‘jagnię’, skąd basia, bazia, prawdopodobnie skutek kontaminacji baran i jagnię;
  • *baranъ, pol. baran (znane też postacie *boranъ, *beranъ), czasem uznawane za rodzime, związane z czasownikiem *borti ‘walczyć’, ale prędzej pożyczka (turkijska?), por. gr. (Hesychiusz) bárion, bárikhos, alb. berr ‘owca’, płn.wł. dial. bar, bera ‘baran’;
  • *batogъ, i być może związane z nim *batъ, pierwotnie ‘kij’, pol. bat, batog, wcześniej także batuk, patóg, patok, ros. batóg, dial. badág, bajdík, padóg itd., zróżnicowanie form wskazuje na zapożyczenie, choć istnieje też etymologia IE;
  • *bъty, pol. botwina (rutenizm), w s-ch. znaczenie ‘pęd, gałązka’, w słoweń. ‘źdźbło’, możliwe, że jakoś związane z łac. bēta ‘burak’;
  • *dorga, pol. droga, ros. doróga < PS *dórga < IE *dhorg-; intonację tłumaczy reguła Wintera; wyraz łączony z *doržiti ‘drążyć, żłobić’, może być jednak zapożyczeniem semickim: arab. darkun, darakun ‘droga, obchód’, hbr. derek̲ ‘droga’;
  • *ěščerъ (lub *aščerъ) pol. jaszczur (stpol. jaszczór), zob. wyżej;
  • *gvozdь, pol. gwóźdź, dial. góźdź, także w znaczeniu ‘puszcza’); przypuszczalnie związane z goc. gazds ‘kolec’, stisl. gaddr ‘kolec, szpic’, śrir. gat ‘gałązka wierzbowa’ (< *ghazdh-) i gass ‘kiełek’, łac. hasta ‘tyka, oszczep’ (< *ghast-); w słow. -v- niejasne, być może 2 zmieszane wyrazy, por. pol. chwast, chwost, sgn. kwësta, niem. Quaste ‘frędzel, kiść, pęk’ (PG *kwast-);
  • *karъpь, pol. karp (ale czes. kapr), znane też w innych jęz. europejskich, np. niem. Karpfen, łac. carpio, gr. kyprĩnos (por. czes.);
  • *karasь, pol. karaś, ze słow. także nłac. carassius (w systematyce), niem. Karausche;
  • *klěnь, *klenь, pol. kleń (s-ch. klijen < *klěnь obok ukr. klen’ < *klenь świadczy o wahaniu nazwy w PS), bez etymologii;
  • *klinъ, pol. klin; mało przekonujący jest związek z *kolti ‘kłuć’, a domniemane *kъlinъ nie jest oparte na faktach słow.;
  • *kǫpati, pol. kąpać, łączone z nazwą konopi, prędzej związane z PS *čępěti, *čepěti ‘kucać’, stpol. czępieć < IE *kamp- ‘zginać’; zastanawia niejasny derywat *kǫpelь, por. gr. kólymbos ‘nurkowanie, nur’ i nazwy gołębia i łabędzia; możliwa też etymologia uralska;
  • *kъlbjь, pol. kiełb, łączone z alb. kulp, kulbi ‘gatunek ryby słodkowodnej’, może od słow. *kъlbъ ‘coś wypukłego, kłębiastego’ (np. ukr. dial. kovb ‘żołądek świni’), być może jednak związane z łac. clupea ‘aloza, drobna ryba rzeczna’ (wtórnie ‘śledź’) oraz z germ. *kalba- ‘cielę, byczek’ (tutaj o etymologii); por. też s-ch. dial. gūb ‘babka’, łac. gōbius ‘babka, byczek’, gōbio ‘kiełb’ (znaczenia współczesne), gr. kōbiós ‘babka, kiełb’;
  • *lěsъ ‘las’, często uważane za słowo ciemne, jednak ma dość przejrzystą etymologię z IE *loiḱos, związane jest z łac. sacer lūcus ‘święty gaj’, līgnum ‘drewno’ (< *leiḱnom), słow. *listъ ‘liść’, litew. láiškas ‘t.s.’ (w stcz. les oznaczał też listowie), może też z greckim álsos ‘gaj’; wyraz ten nie ma natomiast chyba związku ze stang. lǣs, gen. lǣswe ‘pastwisko’, ang. dial. leasow, lesew;
  • *lipěnь, *lipënъ, pol. lipień (Thymallus), bez etymologii;
  • *lytъka, *lydъka, pol. łydka, stpol. łytka, w dial. także łyst, łysta, łystwa, podobne formy w innych językach słowiańskich, bez etymologii;
  • *mogyla, pol. mogiła (ale s-ch. gòmila obok mògila, słoweń. gomíla ‘sterta ziemi’ – zapewne wpływ wyrazu *gomola), por. rumuń. măgură ‘wzgórze, pagórek’ (zapożyczenie słow.?), alb. magulë ‘t.s.’, gamule ‘sterta ziemi i trawy’, węg. máglya, zapożyczenie z nieznanego źródła (awarskie?), por. tatar. mogol ‘stóg siana’, maryj. mugõl’o ‘t.s.’;
  • motyka (ale ros. motýga), niejasne zapożyczenie, być może z dawnej nazwy miedzi, wiązane z łac. matiūca, *mattiūca, por. rumuń. măciucă ‘zakrzywiona laska pasterska’ (stąd pol. maczuga), stfr. maçue, fr. massue ‘maczuga’; za zapożyczenia z łaciny uważa się wal. matog ‘motyka’, szkoc. madog ‘t.s.’, ang. mattock ‘oskard’, stang. mattuc ‘motyka’ < PG *mattuka-; pokrewne łac. *matea, mateola ‘rodzaj młotka do wbijania w ziemię’, skąd wł. mazza, hiszp. maza, stfr. mace, fr. masse ‘rodzaj młota’; podobnie zbudowane jest niem. Metze ‘kilof, oskard, dłuto, motyka’ < PG *mattjō, skąd także niem. metzeln ‘mordować’; dalej skr. matyám ‘brona’, gr. (Hezychiusz) máskē ‘motyka o dwóch ostrzach’, sgn. (glosa) medela ‘pług’;
  • *okunь, pol. okoń, wywodzone od oko, ale fiń. ahven o tym samym znaczeniu sugeruje pożyczkę uralską lub ze wspólnego źródła;
  • *ǫpirь, *ǫpirjь, stpol. wąpierz, pol. zapoż. upiór (z wschsłow.) i wampir (wtórnie przez pośrednictwo niemieckie i greckie z scs.), być może zapożyczenie orientalne albo też związane z czasownikiem prać;
  • *pьsъ, pol. pies, być może dźwiękonaśladowcze lub od słowa pokrewnego pstry; ostatnio pojawiła się hipoteza, że tradycyjna rekonstrukcja IE nazwy psa jest błędna i słowiański termin dowodzi IE *piḱwon-, który gdzie indziej uległ redukcji do *ḱwon-;
  • ryba, zwykle łączone z germ. *rūbjō, sgn. rūppa, rūpa ‘gąsienica’, niem. Raupe; Vasmer podaje w „Słowniku etymologicznym języka rosyjskiego”, że słowo to miało także w sgn. znaczenie ‘miętus’ (Lota); być może jest to niezależne zapożyczenie z nieznanego źródła; jest charakterystyczne, że ogólny termin ‘ryba’ tworzono uogólniając nazwę konkretnego gatunku, np. łac. piscis i ang. fish mają związek z pol. piskorz, a skr. mīna- spokrewnione jest ze starą polską nazwą miętusa: miń lub mień (dop. mnia); niejasne są też nazwy różnych gatunków ryb, jak karaś, karp, kiełb, kleń, lipień, okoń;
  • pol. skowronek, czes. skřivan, ros. žávoronok, ukr. žájvoronok z niemożliwą do ustalenia postacią prasłowiańską; możliwy jest związek tej nazwy z nazwą wrony i gawrona, być może jednak doszło jedynie do upodobnienia wyrazu odpowiadającego germ. *laiwirk-;
  • *sǫpъ, pol. sęp, zagadkowe podobnie jak gr. gýps, gen. gypós oraz aigyptós (jeśli słow. od *ḱumpo-, to może z tego źródła, co gr.);
  • *sxabъ, pol. schab, prawdopodobnie spokrewnione z chabanina, chabeta, zob. tutaj;
  • *ščurъ, pol. szczur (w dialektach słowiańskich też nazwa salamandry i żołny Merops), zapewne związane z gr. skíouros ‘wiewiórka’;
  • *udъ, *udo, pol. udo (nieznane poza słow.), może od IE *eudh- ‘nabrzmiewać’ lub od *au-dho- ‘na dole położone’,
  • *volъ ‘wół’ (temat na -u-), czasem wiązany z *velikъ ‘wielki’ (jakby wielkie bydło, w przeciwieństwie do małego bydła, czyli owcy), istnieją jednak etymologie ugrofińska, turkijska i przedindoeuropejska;
  • *vьrba ‘wierzba’, zestawiane z litew. vir̃bas ‘pręt, gałązka’, gr. rhábos ‘pałka’, łac. verbēna ‘pędy laurowe’, podejrzane z uwagi na -*b-.

Niedobór wyrazów „autochtonicznych” w słowiańskim świadczy, że praojczyzna Indoeuropejczyków nie leżała zbyt daleko od siedziby Słowian. Jeśli nawet tereny prasłowiańskie zamieszkiwała uprzednio jakaś ludność, musiała być albo bardzo nieliczna, albo reprezentowała niski poziom kultury materialnej i duchowej. Ewentualnie przed Prasłowianami teren ten skolonizowały jakieś inne ludy indoeuropejskie, a gdy z kolei zjawili się Słowianie, zapożyczyli od swoich poprzedników wyrazy trudne dziś do odróżnienia od odziedziczonych.

Wydaje się jednak najbardziej prawdopodobne, że przodkowie Słowian to po prostu lud, który w ogóle nie opuścił aż do czasów historycznych swej kolebki, to jest praindoeuropejskiej ojczyzny. Jeśli zignorować bezzasadne fantazje Renfrewa i Bańkowskiego, wydaje się, że ojczyzna ta leżała gdzieś na obszarze dzisiejszej Ukrainy.

Wnioski końcowe

Oto kilka wniosków płynących z przedstawionych w artykule rozważań:

1) Najbliższą grupą dla słowiańskiego jest grupa bałtyjska, zarówno pod względem leksykalnym jak i gramatycznym. Jest to wreszcie grupa, którą łączy ze słowiańskim najwięcej cech fonetycznych (np. opozycja twarda spółgłoska – miękka spółgłoska, pierwotnie obecność intonacji sylabowych). Wniosek – wbrew niektórym niedowiarkom, którzy nie mają w zwyczaju uzasadniać swoich tez, języki słowiańskie i bałtyjskie stanowiły kiedyś jedność. Nie wnikam tu, czy niegdysiejszy język bałtosłowiański rozpadł się w pewnym momencie na bałtyjski i słowiański, czy też może Słowianie to niejako jedna z gałęzi Protobałtów, która uzyskała językową odrębność, np. w wyniku najazdu irańskich Sarmatów (hipoteza ta wygląda dość atrakcyjnie i zgodna jest z legendami, które, jak mówią, niosą ziarno prawdy).

2) Języki bałtosłowiańskie wykazują wyraźne zbieżności leksykalne z innymi językami satəm, zwłaszcza z indoirańskimi. Pozostałe, tj. albański i ormiański, podległy tak silnym wpływom nieindoeuropejskiego substratu (języka, na który się nałożyły), że trudno już dziś cokolwiek wnioskować na temat ich niegdysiejszych pokrewieństw czy leksyki (np. tylko stosunkowo mały odsetek słów ormiańskich ma ustaloną jakąkolwiek etymologię). Tym bardziej nie sposób przeprowadzić analizy języków wymarłych, jak tracki, które są po prostu poznane bardzo wyrywkowo. Wyraźne podobieństwo dobrze poznanych i mało zmienionych języków satəm świadczy, że cała ta grupa wywodzi się z jednego wspólnego prajęzyka (prasatəm).

3) Języki bałtosłowiańskie wykazują szereg leksykalnych zbieżności z germańskimi, a w mniejszym stopniu z italoceltyckimi i innymi językami kentum (grecki, hetycki, tocharski). Wyraźne są przy tym zbieżności bałtyjsko-germańskie (teza całkowicie przecząca bezzasadnym przypuszczeniom Bańkowskiego). Prawdopodobnie nigdy nie było jakiegoś języka prakentum (w przeciwieństwie do języków satəm), a podobieństwa np. germańskiego do bałtosłowiańskiego dadzą się wytłumaczyć ich bliskim sąsiedztwem. Przy tym podobieństwo może być wyjaśnione trojako:

  • istnieją wzajemne zapożyczenia dokonane jeszcze w najstarszej epoce (np. przed przesuwką germańską) – takie zapożyczenia są dziś nie do odróżnienia od wyrazów odziedziczonych,
  • ten sam lub podobny przedindoeuropejski substrat spowodował przyjęcie takich samych lub podobnych zapożyczeń,
  • część wspólnych wyrazów mogła zachować się od czasów najdawniejszych, podczas gdy w innych językach zanikły; wpłynęło na to również bliskie sąsiedztwo i początkowo podobieństwo form pre-germańskich do pre-bałtosłowiańskich.

4) Teza o szczególnym genetycznym związku germańsko-słowiańskim jest nieprawdziwa. Oczywiście istnieją leksemy występujące tylko w tych dwóch grupach, ponieważ:

  • ich odpowiedniki nie przetrwały w bałtyjskim,
  • są to w rzeczywistości trudne dziś do zidentyfikowania stare zapożyczenia.

5) Na pewnym etapie rozwoju (powiedzmy około 2500 roku p.n.e.) języki satəm zajmowały położenie centralne (w sensie geograficznym) w obrębie rodziny indoeuropejskiej, zapewne mówiące nimi ludy nie opuściły jeszcze kolebki rodziny, za którą należy uważać stepy Ukrainy. W tym czasie niemiecki niż zajmował język pragermański, na południe od niego leżał obszar prajęzyka italoceltyckiego. Badania archeologiczne podobno wskazują, że w owym czasie plemiona germańsko-italoceltyckie nie osiągnęły jeszcze wymienionych siedzib, lecz posuwały się na razie mozolnie na zachód wzdłuż Dunaju. W takim wypadku wyżej omówiony obraz powstałby później, gdzieś około roku 2000. Gdzieś nad Morzem Czarnym mogli mieszkać przodkowie Greków i części słabo znanych ludów Bałkanów mówiących językami kentumowymi (inne mogły na razie wędrować wraz z Italo-Celto-Germanami), a także – na południe od nich – przodkowie Anatolijczyków (Hetytów, Luwijczyków i innych). Przodkowie Tocharów wędrowali na wschód lub przymierzali się właśnie do odbycia takiej wędrówki.

6) Ponieważ w językach słowiańskich najmniej jest trudnych do zetymologizowania pożyczek przedindoeuropejskich (zwłaszcza takich, których nie byłoby i gdzieś indziej), założyć należy, że ta właśnie grupa najdłużej pozostawała w praojczyźnie Indoeuropejczyków. Radiacja języków satəm nastąpiła chyba dopiero wtedy, gdy większość języków kentum zajęła już swoje historyczne siedziby. Pewne przesłanki (np. nazwy geograficzne) sugerują, że Indowie byli pierwotnie bliższymi sąsiadami przodków Słowian niż Irańczycy, jednak potem to oni dotarli dalej na wschód. Związki leksykalne czy semantyczne irańsko-słowiańskie to już wynik ich późniejszego sąsiedztwa.

7) Wydaje się, że fale migracyjne Indoeuropejczyków nie zalewały kompletnie dużych obszarów, lecz początkowo tworzyły się liczne wyspy języków indoeuropejskich w tle języków przedindoeuropejskich autochtonów. Po dłuższym lub krótszym czasie ludy autochtoniczne wtapiały się w masę żywiołu indoeuropejskiego i rozdzielone kiedyś w wyniku takiej mozaikowej migracji języki znów się spotykały. Dlatego np. w pragermańskim była przesuwka, a w sąsiednim (ale oddzielonym nieindoeuropejskim „tłem”) celtyckim zupełnie inny proces – lenicja. Dlatego dochodziło do fal zapożyczeń, np. z celtyckiego do germańskiego, gdy języki te w końcu zaczęły sąsiadować ze sobą. Taki mozaikowy model wyjaśnia też różnice w opanowywaniu nowych technologii (np. brązu, żelaza) i związanego z nimi słownictwa.

8) Protosłowianie byli zapewne przez jakiś czas oddzieleni od Germanów jakimś ludem italoceltyckim. Proponuje się tu przede wszystkim italski superstrat (język, który napłynął na inny, wpłynął na niego, ale nie przetrwał) lub adstrat (język sąsiadujący) biorący udział w etnogenezie Słowian. Tym italskim superstratem mógł być język Wenetów. W pewnym punkcie historii Europy lud ten dotarł nad Bałtyk, do zachodniej Francji, a przede wszystkim w okolice Wenecji (stąd i nazwa tego miasta). Temat Wenetów został potraktowany odrębnie. Język nadadriatyckich Wenetów jest w jakimś stopniu poznany. Wykazuje cechy italskie i celtyckie z domieszką germańskich. Wydaje się atrakcyjną hipoteza, że to Wenetowie poprzedzali Słowian na północnych obszarach Polski. W pierwszych wiekach n.e. zostali tam unicestwieni – przez najazdy Germanów, przez gospodarkę wojenną lub z jeszcze innego powodu – i to spowodowało powstanie względnej pustki osadniczej (czyli zdziesiątkowanie ludności). Mogli zostać stąd zepchnięci przez Gotów na tereny zamieszkane przez Słowian i roztopili się w ich masie będąc jednym z czynników zwiększających stan populacji naszych przodków, co niedługo zaowocowało gwałtowną ekspansją. A pozostałe w kraju nad Wisłą nędzne ich resztki zasymilowali napływający Słowianie…

Uwagi:

  • Źródła i literaturę do omawianego tu tematu podano na osobnej stronie.
  • O zapożyczeniach w językach słowiańskich, zwłaszcza w polskim, traktuje osobny artykuł.

Podobne artykuły


11
komentarze: 4 | wyświetlenia: 1001
41
komentarze: 27 | wyświetlenia: 36705
20
komentarze: 9 | wyświetlenia: 9377
5
komentarze: 12 | wyświetlenia: 467
158
komentarze: 114 | wyświetlenia: 70941
59
komentarze: 26 | wyświetlenia: 14498
44
komentarze: 17 | wyświetlenia: 13420
45
komentarze: 12 | wyświetlenia: 42088
33
komentarze: 12 | wyświetlenia: 19168
33
komentarze: 22 | wyświetlenia: 12609
29
komentarze: 11 | wyświetlenia: 16535
28
komentarze: 18 | wyświetlenia: 7097
27
komentarze: 5 | wyświetlenia: 4267
26
komentarze: 24 | wyświetlenia: 7282
 
Autor
Artykuł




Brak wiadomości


Dodaj swoją opinię
W trosce o jakość komentarzy wymagamy od użytkowników, aby zalogowali się przed dodaniem komentarza. Jeżeli nie posiadasz jeszcze swojego konta, zarejestruj się. To tylko chwila, a uzyskasz dostęp do dodatkowych możliwości!
 

© 2005-2018 grupa EIOBA. Wrocław, Polska